ფილოლოგი ლევან ბერძენიშვილი ისევ იქცა „ქართული ოცნების“ სამიზნედ. ამჯერად მის წინააღმდეგ კამპანია ვაჟა-ფშაველას „ალუდა ქეთელაურზე“ მსჯელობის გამო ააგორეს – ბერძენიშვილმა ხევსურები შეურაცხყოო. ლევან ბერძენიშვილს სახლთან 15-20 ნიღბიანი ადამიანიც კი დაახვედრეს.
რას ნიშნავს, როცა ფილოლოგი, პუბლიცისტი დევნის ობიექტი ხდება და რა ემართება ხელისუფლებას, რომელიც საკუთარ მოქალაქეებს თავისუფალი აზროვნების გამო სდევნის? – ამ თემაზე „ბათუმელები“ განათლების სპეციალისტს, სიმონ ჯანაშიას ესაუბრა.
- ბატონო სიმონ, რა შეიძლება ვუწოდოთ იმ პროცესებს, რაც ლევან ბერძენიშვილის ირგვლივ ხდება და ნიშნავს თუ არა ეს, რომ ამ ქვეყანაში, ზოგადად, თავისუფალი აზრის დევნა მიმდინარეობს?
ერთი, რასაც ვხედავთ, არის ის, რომ ხელისუფლება ცდილობს ძალაუფლების შესანარჩუნებლად დაგეშოს ხალხი ადამიანებზე იმისთვის, რომ აჩვენოს, თითქოს თვითონ არის ერის გადამრჩენელი, თითქოს ისინი არიან გარანტია, რომ არ დავკარგავთ იდენტობას, არ დაზიანდება ქართული კულტურა და ასე შემდეგ.
ხელისუფლებას მართლა რაც ევალება კულტურის, კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლების დაცვისთვის, იმას არ აკეთებს. პირიქით, ისე მოქმედებს, რომ ზიანდება ეს ძეგლები. მაგალითად, შევხედოთ გელათს, ახლა ქუთაისშიც იწყება კულტურული ძეგლების რეაბილიტაცია ისე, რომ რეალურად შესაძლოა დაზიანდეს ეს ძეგლებიც.
ამ პროცესში კი ხდება გამოგონება „ხალხის მტრების“, ისე, როგორც ეს ხდებოდა წინა საუკუნის 30-იან წლებში, ოღონდ სასამართლოს და პოლიციის გამოყენების ნაცვლად ცდილობენ დაგეშონ ბრბო იმისთვის, რომ გაუსწორდნენ ამ ხალხს და შემდეგ თვითონ გამოჩნდნენ ამ ბრბოს დამშოშმინებელი წინამძღოლები, პატრიოტები და ასე შემდეგ.
სპეციალურად აღვივებენ დაპირისპირებას და დევნიან ადამიანებს, რომლებსაც შეუძლიათ ხალხს ელაპარაკონ მათი ნებართვის გარეშე და მათი რაღაც ინტელექტუალური ჩარჩოების მიღმა.
როდესაც არის რაღაც ინტელექტუალური დაპირისპირება, მიმდინარეობს კამათი მნიშვნელოვან საკითხებზე, მათ შორის ისეთ საკითხებზე, თუ როგორ შეიძლება გავიაზროთ ჩვენი ისტორია, კულტურა და სხვა, საზოგადოება ვითარდება. მაგრამ როდესაც დაპირისპირება ხდება ძალისმიერი მეთოდებით და ბრბოს მიუქსევენ ინტელექტუალებს, ასეთ დროს საზოგადოება წყვეტს განვითარებას, ადამიანებს აღარ აქვთ სურვილი, გამოთქვან საკუთარი აზრი.
თუ სააზროვნო სივრცე შეიზღუდება, მაშინ მივიღებთ იმას, რომ ის ხალხი, ვისაც აინტერესებს ჰქონდეს ინტელექტუალური სივრცე, ან ჩაიკეტება და შექმნის დახურულ სივრცეებს, სადაც არ შეუშვებს საზოგადოების გარკვეულ ჯგუფებს, რაც ხდებოდა, მაგალითად, საბჭოთა კავშირის დროს, როდესაც იკრიბებოდნენ სამზარეულოებში, მსჯელობდნენ და ჩუმად საუბრობდნენ ერთმანეთში, ან წავა საზღვარგარეთ, სადაც მეტი თავისუფლებაა.
ამით ჩვენი საზოგადოება დაკარგავს იმ ხალხს, ვისაც ჭკუა მოეკითხება.
საზოგადოება ვერ ვითარდება ისეთ პირობებში, როდესაც შეიძლება ადამიანი არ შეუშვან მუზეუმში იმიტომ, რომ მას აქვს განსხვავებული აზრი პოლიტიკურ ცხოვრებაზე, ან ისტორიაზე მათ შორის და ჩვენთან ეს ხდება ახლა.
- მასწავლებელი, ლექტორი, მეცნიერი ხომ იმით არის ღირებული, რომ შეუძლია იაზროვნოს კრიტიკულად, განსხვავებულად დაგვანახოს რაღაც?
აქ კრიტიკულ შეხედულებებზე არ არის მხოლოდ საუბარი, აქ ლაპარაკია იმაზე, რომ ადამიანს უნდა შეეძლოს თავისუფლად გამოთქვას საკუთარი მოსაზრება ნებისმიერ საკითხზე, მათ შორის, ისეთ საკითხებზე, რაც შესაძლოა სხვებს მიაჩნდეთ ტაბუირებულად.
თუ ამ საკითხების ჩამონათვალი შეიზღუდება, მაშინ ჩვენ აღმოვჩნდებით ისეთ ტყვეობაში, როგორშიც იყო შუასაუკუნეებში დასავლეთი ევროპა, როდესაც არსებობდა ინკვიზიცია და ადგენდა იმ საკითხებს, რაზეც შესაძლოა ესაუბრა ადამიანს, რა სასჯელი ერგებოდა, ვინც იმსჯელებდა ან დავბრუნდებით მე-20 საუკუნის 30-იან წლებში, სადაც სახელმწიფო იღებდა გადაწყვეტილებას, ვის რა აზრი უნდა ჰქონოდა კონკრეტულ საკითხზე და ამ საკითხებიდან ნებისმიერი გადაცდომა ისჯებოდა.
დღეს უბრალოდ ფორმაა განსხვავებული, თორემ რეალურად, მიზანი იგივეა.
- საბჭოთა სკოლებში იყო წიგნები, ლიტერატურის კრიტიკას ეძახდნენ, სადაც წინასწარ იყო დაწერილი რომელ გმირზე რა უნდა გეფიქრა და რომელი ნაწარმოები რა იდეას ატარებდა. ერთ-ერთი მასწავლებელი წერდა, ბარემ ესეც შემოგვიტანეთ, რომ ვიცოდეთ მაინც როგორ უნდა ვილაპარაკოთო. ამას ჰგავს ეს პროცესი?
მიზანი დღეს არის იგივე, რაც იყო მეოცე საუკუნის 30-იან წლებში – რომ ხელისუფლებამ გააკონტროლოს საზოგადოება, მაქსიმალურად შეზღუდოს თავისუფალი აზრი, არავის ჰქონდეს საკუთარი ინტერპრეტაციები და არსებობდეს მხოლოდ ოფიციალური ვერსია, მათ შორის ისტორიის და ამ ვერსიას ვინც არ დაემორჩილება, ყველა უნდა განდევნო.
ფორმებია უბრალოდ განსხვავებული, ციმბირში აღარ აგზავნიან და დახვრეტა აღარ არის, მაგრამ გამოიყენება საზოგადოებისგან გარიყვა და პიროვნების დისკრედიტაცია.
იმავე ტერმინებს იყენებენ, რაც საბჭოთა კავშირში იყო, რომ „ესენი არიან მავნებლები“, „ქვეყნის მტრები“, „გარე ქვეყნების დაქირავებული აგენტები“, რომლებიც ცდილობენ, შემოიტანონ დაპირისპირება და ასე შემდეგ.
ადამიანს ფიზიკურად არ კლავენ, მაგრამ რეალურად, ფსიქოლოგიურად ატერორებენ და საზოგადოების წევრებს უქსევენ ერთმანეთს.
- ლევან ბერძენიშვილმა თქვა, რომ 20 ნიღბიანი დაახვედრეს სახლთან. როგორ ფიქრობთ, უფრო შორს თუ წავა სისტემა ადამიანების წინააღმდეგ?
ეს არ არის პირველი შემთხვევა, მანამდე ლევან ბერძენიშვილს დაახვედრეს „პოსტ-ტივის“ ჟურნალისტი, კახეთში დახვდნენ ვითომ პატრიოტები და ჩაუშალეს ლექცია, მაგრამ ეს ერთი ადამიანის წინააღმდეგ არ ხდება, ეს არის ჯაჭვი.
მაგალითად, ხელისუფლების ერთ-ერთმა გულმხურვალე მხარდამჭერმა, მუზეუმის დირექტორმა გასულ ზაფხულში ახალგაზრდებს ჩაუტარა სპეციალური კურსი ერეკლე მეფესთან დაკავშირებით.
რატომ მაინც და მაინც ახლა და მაინც და მაინც ერეკლე მეფესთან დაკავშირებით, რატომ მაინც და მაინც ახალგაზრდებთან? იმიტომ, რომ ეს არის ხელისუფლების პოლიტიკა, რომ ეს საკითხი გახადოს იმდენად აქტუალური, რომ გამოჩნდეს, თითქოს ისინი არიან ისტორიის დამცველები და არსებობენ სხვები, რომლებიც ისტორიას ძირს უთხრიან.
ამის პარალელურად რას ვხედავთ? მაგალითად, ისტორიის სახელმწიფო მუზეუმიდან გამოყარეს თანამშრომლები განსხვავებული პოლიტიკური შეხედულების გამო, დააბრალეს ფერწერული ტილოების ქურდობა და ხალხს, ვინც იბრძოდა იმისთვის, რომ უკეთესი პირობები შექმნილიყო გელათში, დააბრალეს, რომ არიან პოლიტიკურად მიკერძოებულები და არაკომპეტენტურები.
- ერეკლეს ფაქტორიც ხომ იმიტომ წამოსწიეს წინ, რომ ბერძენიშვილი გეორგიევსკის ტრაქტატის გამო აკრიტიკებდა მას, ხელისუფლებას კი არ მოსწონს რუსეთის კრიტიკა…
ბევრი მიზეზია. ერთ-ერთი არის ის, რომ არჩევნების წინ ხელისუფლება ყოველთვის იწყებს პატრიოტული თემებით მანიპულირებას. წინა არჩევნებზე იყო გარეჯის საკითხი, რომ თითქოს ვიღაც გვართმევდა და აი, ამ ხელისუფლებამ „გადაგვარჩინა“ ამისგან. ორი ადამიანი გამოიყვანეს მტრის ხატად. სასამართლოს გადაწყვეტილების გარეშე დაარქვეს მათ ხალხის მტერი და დასდევდნენ ქუჩაში.
იგივე, განათლების სფეროშიც ატრიალებდნენ ხოლმე გამოგონილ თემებს. მაგალითად, 4-5 წლის წინ გამოიგონეს თემა, რომ ვიღაცამ განდევნა გოგებაშვილის „დედა ენა“ სკოლიდან და ახლა ხელისუფლება დააბრუნებს. მერე იყო, რომ საქართველოს ისტორია განუდევნიათ თურმე სკოლიდან და ამ ხელისუფლებამ დააბრუნა.
ეს ყველაფერი არის ტვინის რეცხვის მანქანა, პატრიოტიზმის თამაში.
ნამდვილი პატრიოტიზმია მართლა არსებული პრობლემების გადაჭრისთვის საკუთარი ენერგიის მაქსიმალურად დახარჯვა, აქ კი რეალურად ყველაფერი კეთდება იმისთვის, რომ ვერ დავინახოთ ნამდვილი პრობლემები.
იმაზე კი არ ვიფიქროთ, საქართველოს მოსახლეობა სიღარიბეში რომ ცხოვრობს და როგორ დავეხმაროთ მათ, არამედ ვიფიქროთ იმაზე, 300 წლის წინ მეფემ რა გადაწყვეტილება მიიღო და ახლა როგორ უნდა დავიცვათ მისი სახელი ვიღაც „მომხდურებისგან“.
- როგორ ფიქრობთ, იქონიებს ბერძენიშვილის დევნა გავლენას სკოლებზე, უნივერსიტეტებზე, მასწავლებლებზე, რომლებიც ისედაც წნეხის ქვეშ ჰყავს სისტემას, თუ ჩაივლის, როგორც ხდება ხოლმე ეს, არჩევნების შემდეგ?
ეს არის ძალიან საშიში, რადგან მსგავს პოლიტიკას ვხედავთ დღეს რუსეთშიც. ასე დაიწყო რუსეთმაც „ხალხის მტრების“ გამოგონება, მათი დევნა, შემდეგ გარკვეული ჯგუფების მიმართ უარყოფითი განწყობების შექმნა და იგივე განსხვავებული სექსუალური ორიენტაციის მქონე ხალხის სიძულვილი იმის მერე გაიზარდა რუსეთში, რაც ხელისუფლებამ დაიწყო ამ თემის გამოყენება საკუთარი რეიტინგების შენარჩუნებისთვის.
ხელისუფლების პროპაგანდა ცვლის საზოგადოებრივ აზრს და ამიტომ არის ეს სახიფათო.
ეს იცის ხელისუფლებამ და ამიტომ აკეთებს ამ ყველაფერს.
თუმცა, მეორე მხრივ, ის თემები, რითაც მანიპულირებს ჩვენი ხელისუფლება, მაინც და მაინც პოპულარული არ არის ჩვენს საზოგადოებაში. იგივე თემები ჰქონდათ წარსულში სხვა პარტიებსაც, მაგალითად „პატრიოტთა ალიანსს“ და დღეს „ალტ-ინფოს“, თუმცა ეს პარტიები არ არის დღეს პოპულარული და მე მგონია, რომ ამ პარტიების ტექსტების და გზის გამეორება თვითმკვლელობაა ამათთვის.
არ ვიცი, ხვდებიან თუ არა ამას. თუ ხვდებიან და მაინც აკეთებენ, მაშინ არ ვიცი, ალბათ აღარ უნდათ პოლიტიკაში ყოფნა.
- სკოლებს რომ დავუბრუნდეთ, მესამე თაობის ეროვნული სასწავლო გეგმის იდეა ხომ ის არის, რომ კრიტიკული აზროვნება განუვითარონ ბავშვებს. რამდენად შესაძლებელია, რომ, ერთი მხრივ, ხელისუფლება ცდილობდეს კრიტიკული აზროვნების დანერგვას სკოლებში, მეორე მხრივ კი, დევნიდეს ადამიანებს, ვისაც განსხვავებული აზრი აქვს?
საგანმანათლებლო სივრცე – მასწავლებლები, პროფესორები, სკოლის დირექტორები მიჩვეულნი არიან იმას, რომ ხელისუფლება ერთს ფიქრობს, მეორეს ამბობს და მესამეს აკეთებს და ეს ჩვეულებრივი ვითარებაა უკვე.
და არა მხოლოდ ინტელექტუალებს დევნიან დღეს, მაგალითად, დევნიან სკოლის დირექტორებს, რომლებიც არიან ნეიტრალურები. ჩვენ ვნახეთ მასალები (სუს-ის კრებსები), რომელმაც გაჟონა მედიაში, სადაც აღწერილი იყო, რომ განათლების სამინისტროს თანამშრომლები დირექტორს აფასებდნენ დადებითად მისი პროფესიონალიზმის გამო, მაგრამ უსაფრთხოების სამსახური ითხოვდა მის გათავისუფლებას იმის გამო, რომ დირექტორი არ არის მიკერძოებული.
არა მხოლოდ ნებას არ აძლევენ, რომ დამოუკიდებლად იაზროვნონ და იმოქმედონ, იმის უფლებასაც არ აძლევენ, რომ არ იყოს მიკერძოებული. ეს უკვე არა მხოლოდ საშიშია ინდივიდების პერსპექტივიდან, არამედ საზოგადოებისთვისაც.
თუ ასე იმართება სისტემა, ჩვენ მივიღებთ მასობრივად არაპროფესიონალებს ამ სისტემაში და ისეთ ხალხს, ვინც მზად არის, საკუთარი აზრის გამო კომპრომისებზე წავიდეს და ასეთი კონფორმისტული დამოკიდებულების ადამიანები ვერაფერ ახალს ვერ ქმნიან.
- ასეთი შემთხვევების დროს რამდენად მნიშვნელოვანია, რომ საგანმანათლებლო სფეროს წარმომადგენლებმა ღიად ისაუბრონ პრობლემაზე? შედეგებს უნდა ვუყუროთ მხოლოდ, თუ მოქმედებაც არის საჭირო?
მე მგონია, რომ საგანმანათლებლო სივრცეს ბევრნაირად შეუძლია მოქმედება. თუმცა ჩვენ იმ უნივერსიტეტების განცხადებაც კი არ მოგვისმენია, სადაც ლევან ბერძენიშვილი მუშაობს.
მათ შეეძლოთ სოლიდარობის გამოხატვა და განცხადების გაკეთება, როცა მათ ერთ-ერთ პროფესორს ავიწროებენ იმის გამო, რომ აქვს რაღაც შეხედულებები, რაც შესაძლოა არ მოსწონდეს ვიღაცას. ინსტიტუციურ დონეზე ეს სოლიდარობა ნამდვილად აკლიათ.
მეორე მხრივ, სკოლებში ხდება ხოლმე აქტუალური თემების განხილვა. იგივე სამოქალაქო განათლების, ლიტერატურის მასწავლებლები განიხილავენ მსგავს თემებს და ამას ვერც ერთი ხელისუფლება ვერ გააკონტროლებს.
მე საბჭოთა კავშირის დროს ვსწავლობდი სკოლაში და მაშინაც კი შესაძლებელი იყო ხელისუფლების კრიტიკული შეფასება.
იყვნენ მასწავლებლები, ვისაც ჰყოფნიდა ამის გამბედაობა და სურვილიც, გაეკრიტიკებინათ ის სახელმწიფო, სადაც ცხოვრობდნენ.
პოლიტიკოსის პასუხისმგებლობა მაშინვე უნდა დადგეს, როცა თავს დაესხმება მოქალაქეს, ვინც არ უნდა იყოს ის, იქნება ეს ინტელექტუალი თუ სხვა. მაგრამ ჩვენთან პრობლემა არის ის, რომ არასდროს არ დგება ხოლმე იმ ხალხის პასუხისმგებლობა, ვინც ასეთ ნაბიჯებს დგამს.
- „ქართული ოცნების“ ლიდერმა ირაკლი კობახიძე თქვა, რომ ბერძენიშვილმა გააკრიტიკა ივანიშვილიო, ეს არის აგრესიის წახალისება?
„ბერძენიშვილს აქვს ფსიქოლოგიური პრობლემები“, – რაღაც ასეთი თქვა მან, რაც იმას ნიშნავს, რომ შენ იდეას კი არ აკრიტიკებ არგუმენტირებულად, არამედ ადამიანს ებრძვი.
ცდილობ, დაამცირო, გარიყო ადამიანი და ადამიანთან ბრძოლა არ არის დემოკრატიული საზოგადოების ნაწილი, პოლიტიკური პარტია, რომლის ლიდერებიც ასე იქცევიან, არ შეიძლება იყოს დემოკრატიული.
- რა ჰქვია ისეთ მდგომარეობას, რასაც დღეს ვხედავთ ქვეყანაში, გამოხატვის თავისუფლების მხრივ?
ეს არის მცდელობა, დამყარდეს ავტორიტარული მმართველობა, სადაც გაკონტროლდება მედია, განათლება, ადამიანების საქმიანობა. იარსებებს ოფიციალური ისტორია, რომელიც ყველამ უნდა დაიჯეროს, სადაც მუზეუმებს მართავენ არა მეცნიერები, არამედ ჯალათები, პოლიციელები და პროკურორები.
სადაც ისტორიის სახელმძღვანელოს წერენ პარტიის წევრები, ვინ სად ჩაატარებს ლექციას – ამას წყვეტენ კომკავშირელები და პარტიის მუშაკები, ეს არის ყველაფერი იმის საწინააღმდეგო, რისთვისაც ვიბრძვით 30 წელია, რომ ვიყოთ დამოუკიდებელი საზოგადოება, ქვეყანა, სადაც ხელისუფლება უნდა ემსახურებოდეს ხალხს და არა პირიქით.
ბევრჯერ უცდია სახელმწიფოს აზრის კონტროლი, მაგრამ საბოლოო ჯამში, ყოველთვის აგებს სახელმწიფო და აგებს საზოგადოებაც, რადგან ასეთ დროს არასწორი ფოკუსი უჩნდება საზოგადოებას და მეორე, ჩვენ ვკარგავთ სივრცეს, სადაც შესაძლებელი იქნება დისკუსია პოლიტიკური ჩარევების გარეშე.
ხელისუფლება კი მოგვიწოდებს ვიმსჯელოთ ადამიანებზე, ვეძებოთ „მტრები“, დამნაშავეები და არ ვიფიქროთ იმაზე, რა გვჭირდება რეალურად და საით მივდივართ.
