ავტორი: თამარ რუხაძე
ალისა იურჩენკოს მობილურსა და ელექტრონულ ფოსტაზე, ყოველდღიურად, ათობით ფოტო, ვიდეო და ინფორმაცია მიდის რუსი სამხედროების მიერ დაკავებული ქალაქებიდან თუ სოფლებიდან, მისთვის ნაცნობი და საყვარელი ადგილებიდან. ყოველი ახალი შეტყობინება ახალ ტკივილს ნიშნავს, უკვე იცის, რა შეიძლება დახვდეს მის მიღმა – მაინც მუშაობენ, სჯერათ, რომ ახლა ყველამ უნდა აკეთოს ის, რაც იცის და შეუძლია. მათ კი, მას და მისი გუნდის წევრებს, საუკეთესოდ შეუძლიათ ამბების გამოძიება.
ალისა უკრაინული Bihus.info-ს რედაქტორი, ჟურნალისტი და წამყვანია. „ბიჰუსი“ გამომძიებელ ჟურნალისტთა ორგანიზაციაა, რომელიც უკრაინაში კორუფციის გამოძიებით, ე.წ. „მედვედჩუკის ჩანაწერებითა“ და საჯარო მოხელეების ქონებრივი დეკლარაციების გაციფრულებითაა ცნობილი.
„ბათუმელებთან“ ინტერვიუში, ალისა გვიყვება, როგორ შეცვალა ომმა რედაქციის სამუშაო რეჟიმი და როგორ დაისახეს მიზნად, მთელი თავისი ცოდნა და გამოცდილება გამოიყენონ, რომ არამხოლოდ ინფორმაცია მიაწოდონ საზოგადოებას, არამედ შექმნან ბაზა, რომელშიც ომის დანაშაულების დოკუმენტურ მტკიცებულებებს მოუყრიან თავს.
- ომამდე თქვენ ხელისუფლების საქმიანობას, ბიუჯეტის ხარჯვას, კორუფციის საქმეებს იკვლევდით. მოგვიყევით იმაზე, თუ როგორ შეცვალა ომმა თქვენი საქმიანობა?
დიახ, დაარსების დღიდან, 2013 წლიდან, ანტიკორუფციულ გამოძიებებს ვატარებთ. ჩვენს ფოკუსში იყვნენ მაღალჩინოსნები, უწყებები, სამინისტროები – როგორ ხარჯავენ ისინი უკრაინელი გადამხდელების ფულს, თუმცა რაც ომი დაიწყო, მხოლოდ საომარ თემატიკაზე ვმუშაობთ. სრულიად შევცვალეთ ფორმატი. ახლა ერთდროულად რამდენიმე მიმართულება გვაქვს. ვცდილობთ იმ რუსი სამხედროების იდენტიფიცირებას, რომლებიც უკრაინაში შემოვიდნენ და ჩვენს მოქალაქეებს კლავენ. ვეძებთ, ვპოულობთ მათ სოციალურ ქსელებშიც, მათი აქ ყოფნის მტკიცებულებებს ვაგროვებთ და ვამზადებთ ვიდეომასალებს. ძალიან გვინდა, მონაცემთა საერთო ბაზა შევქმნათ იმ ინფორმაციით, რაც უკვე მოვიძიეთ. ამით დღეს ბევრი უკრაინული გამოცემა და ჟურნალისტია დაკავებული, ამიტომ ჯერ კიდევ ვფიქრობთ ამ ფორმატზე. შეიძლება, რომელიმე სხვა დიდ პროექტს შევუერთდეთ, შეიძლება დამოუკიდებლად გავაკეთოთ. ჩვენ უკვე გვქონდა ანტიკორუფციულ თემატიკაზე ასეთი მოცულობითი ბაზების შექმნის გამოცდილება.
ვმუშაობთ რუსულ პროპაგანდასა და დეზინფორმაციაზეც, ვამზადებთ მასალებს უკრაინელ კოლაბორაციონისტებზე, ვყვებით რუსულ ტექნიკაზე, რომელიც უკრაინაში შემოვიდა, როგორ უნდა მოვახერხოთ ამ ტექნიკის ამოცნობა.
ადრე ყოველდღიურ მაუწყებლობაზე არ გვიმუშავია, თუმცა ახლა ვაკეთებთ ლაივსტრიმებს ჩვენს ვიდეო არხზე, მაყურებელთან ერთად განვიხილავთ ახალ ამბებს, რა ხდება ფრონტის წინა ხაზზე, იმასაც, თუ რას წერენ უკრაინაზე საერთაშორისო გამოცემები.
- რა სირთულეების წინაშე აღმოჩნდა რედაქცია? ბუნებრივია, რადგან საგამოძიებო მიმართულება გქონდათ, მანამდე ნაკლებად გჭირდებოდათ ისეთ რამეებზე ზრუნვა, როგორიც მაგალითად, პერსონალური თავდაცვის აღჭურვილობის შეძენაა.
24 თებერვლამდე ომის თემაზე ასე ახლოდან არ გვიმუშავია, ამიტომ ფაქტობრივად, დაცვის არანაირი აღჭურვილობა არ გაგვაჩნდა. ჩვენი გუნდის წევრების დიდმა ნაწილმა ჟურნალისტურ საქმიანობასთან ერთად მოხალისეობრივი საქმიანობაც დაიწყო. პირველ რიგში, ვცდილობდით ჩვენ კოლეგებს, ნაცნობებსა და უცნობებს დავხმარებოდით ჯავშანჟილეტებისა თუ სხვა აღჭურვილობის შეძენაში, მათ ვინც ცეცხლის ხაზზე მუშაობს. ამაზე ვიყავით ორიენტირებულები და საკუთარ თავზე ზრუნვა ვერც მოვახერხეთ.
ახლა რედაქციაში ორი ჯავშანჟილეტი გვაქვს, თუმცა ისიც უნდა ვთქვათ, რომ ჩვენ უფრო მეტად მოკვლევას, გამოძიებას ვაკეთებთ, ჩვენი ამჟამინდელი საქმიანობა არ ითხოვს უშუალოდ ბრძოლის ადგილებში ყოფნას, იქიდან რეპორტაჟების წაყვანას. ჩვენ უფრო მეტად მტკიცებულებების მოპოვებას ვცდილობთ. ბევრი რამის გაკეთება შეიძლება ასეც. ამ წუთში ჩვენთვის უმთავრესია, არ გამოგვეპაროს ის ინფორმაცია, რომელიც უკვე არსებობს და რომლის ანალიზი და დამუშავებაც ჩვენ შეგვიძლია.
- შეიძლება ითქვას, რომ დღეს საგანგებო ვითარებაში, უფრო ახალი ამბებისა და ომის კორესპონდენტების დროა, თუმცა ალბათ, როდესაც ომი დასრულდება, თქვენ, გამომძიებელ ჟურნალისტებს, კიდევ უფრო მეტი საქმე გექნებათ.
ნამდვილად ასეა, თუმცა ახლაც უამრავი რამაა, რის კეთებაც შეუძლიათ უკრაინელ ჟურნალისტებსაც და საერთაშორისო კორესპონდენტებსაც. მაგალითად, ომის დანაშაულები – ეს ჩვენი ერთ-ერთი მთავარი მიმართულებაა. ვეძებთ მოწმეებს ქალაქებსა და სოფლებში, ველაპარაკებით, ვიწერთ მათ ისტორიებს, ვთხოვთ ფოტოებს, ვიდეოებს. სადაც ჩასვლა შეგვიძლია, მივდივართ და ჩვენ თვითონ ვაფიქსირებთ ყველაფერს.
განსაკუთრებულ აქცენტს ვაკეთებთ სამართლებრივ მხარეზე, ამ დანაშაულების აღწერას უკრაინის სისხლის სამართლის კოდექსთან და საერთაშორისო კონვენციებთან მიმართებით. ასე რომ, ახლაც უამრავი საქმე აქვს მედიას და როდესაც ომი დასრულდება, მერეც ასე იქნება და, სამწუხაროდ, ჩვენ ყველას გვესმის, რომ ეს ომი მალე არ დამთავრდება.
- როდესაც რუსეთის სამხედრო აგრესია დაიწყო, მაშინაც ასე ფიქრობდით?
როდესაც სისტემური გახდა დასავლეთის ქვეყნების დაზვერვის სამსახურებისა და პოლიტიკოსების განცხადებები, რომ პუტინი უკრაინაზე თავდასხმას გეგმავდა, მაშინ უკვე სრულად გავიაზრეთ, რომ ეს ინფორმაცია ვერ იქნებოდა უსაფუძვლო და მტკიცებულებების გარეშე ნათქვამი. არ გვინდოდა ამის დაჯერება, მაგრამ მივხვდით, რომ გარდაუვალი იყო და ბოლო თვეებში ყველანი ვცხოვრობდით იმ შეგრძნებით, რომ ეს მოხდებოდა.
პირადად მე, ბოლო თვე-ნახევარი, ლამის ყოველდღე ვწერდი ვიდეოებს, თუ როგორ შევძლებდი ამ ამბების მოყოლას, ველაპარაკებოდი კამერას, თავს ვაგუებდი რაღაცნაირად, რომ ამაზე ლაპარაკი მომიწევდა.
როდესაც სამსახურისკენ მოვდიოდი, დილაობით, ქუჩებში ჩემს საყვარელ ადგილებს ვაკვირდებოდი და იმ ადგილებსაც, რომლებიც სულაც არ მიყვარდა, მაგრამ იმ მომენტში, ისინიც ძალიან ძვირფასი და საყვარელი მეჩვენებოდა, რადგან ძალიან მიჭირდა იმის წარმოდგენა, რომ რამდენიმე დღეში, იქაურობა შეიძლებოდა რაკეტის ერთ დარტყმას გაენადგურებინა. რთული იყო ამაზე ფიქრი, მაგრამ ის კი ნამდვილად ვიცოდით და გვესმოდა, რომ თუ ეს ომი დაიწყებოდა, ის ვერ დამთავრდებოდა მალე – რომ უკრაინა დიდია, უკრაინა აუცილებლად იბრძოლებდა, რომ არავინ გაივლებდა აზრად ქვეყნის დანებებას და რომ ვერ მოგვერეოდნენ.
- როგორ ფიქრობთ, იქიდან გამომდინარე, რასაც თქვენ აკეთებთ, შეიძლება, ჟურნალისტიკამ მოახერხოს და შექმნას მტკიცებულებები უკრაინული ან საერთაშორისო სასამართლოსთვის?
ჩვენი მასალები ბევრჯერ გამხდარა სისხლის სამართლის საქმეების საფუძველი, თუმცა ეს იყო ანტიკორუფციული საქმეები და ომამდე. ახლა, ბუნებრივია, ჩვენი სამართალდამცველი ორგანოებიც აკეთებენ ამას, თუმც ეს ორი პარალელური საქმეა. კარგად გვესმის, რომ სამართლებრივი მტკიცებულებების შეგროვების ტვირთი შესაბამის ორგანოებს ეკისრებათ და არა ერთ პატარა რედაქციას, მაგრამ ვიმედოვნებთ, რომ ჩვენი მასალები სამართალდამცველ ორგანოებსაც გამოადგებათ.
ამ საქმეზე უარის თქმა არაფრით შეიძლება – ყველამ უნდა აკეთოს ის, რაც კარგად იცის. ჟურნალისტიკა ახლა კიდევ უფრო მნიშვნელოვანია, ვიდრე ომამდე, თუმცა ვიდრე საქმე სასამართლოებამდე მივა, საზოგადოებამ უნდა იცოდეს სიმართლე.
- დიახ, თქვენ სრულმასშტაბიან საინფორმაციო ომშიც ხართ. რა ტიპის და რა მოცულობის დეზინფორმაციასთან გიწევთ გამკლავება?
მე სწორედ მაგ მიმართულებით ვმუშაობ, რუსული პროპაგანდასა და დეზინფორმაციას ვაკვირდები და სრულიად გაოგნებული ვარ იმ უზარმაზარი პროპაგანდისტული ნაკადით, რასაც ვხედავ, იმ სიცრუით, რასაც რუსეთის ეგრეთ წოდებული მედია და საავტორო თუ ანონიმური ტელეგრამ არხები ავრცელებენ.
ბოლო ორი კვირაა ვაკვირდები, რომ რუსეთმა ძალიან გააძლიერა თავისი დეზინფორმაციის გავრცელება ინგლისურენოვან აუდიტორიაში, ყველგან, სოციალურ ქსელებშიც. საზოგადოებრივ აზრზე ზეგავლენის მოხდენას ცდილობენ. არ ვიცი, რამხელა ეფექტი აქვს ამას და მუშაობს თუ არა მათი პროპაგანდა დასავლურ აუდიტორიაზე, მაგრამ ის კი ფაქტია, რომ მთელი ძალით ცდილობენ ამას.
ყოველი მეორე ცნობა უკრაინაზე, ჩემი დაკვირვებით, სიცრუეა. ჰყვებიან, რომ ის დანაშაულები, რასაც რუსი სამხედროები სჩადიან ჩვენს ქალაქებში, ბუჩაში, მარიუპოლში, კრემატორსკში, როდესაც მასობრივად ხოცავენ მოქალაქეებს, მოგონილია და რაღაც გაუგონარი მტკიცებულებების მოძებნას ცდილობენ ამის დასადასტურებლად. მაგალითად, იღებენ ცუდი ხარისხის ვიდეოს და მერე ამტკიცებენ, რომ აი, მკვდარმა ხელი გაამოძრავა, სინამდვილეში კი ეს ჩრდილი იყო. ამბობენ, რომ არ იყენებენ კონკრეტული სახის იარაღს, თუმცა ამის გაბათილებაც ძალიან მარტივად შეიძლება, ისევ მათი თავდაცვის უწყების ინფორმაციაზე დაყრდნობით.
ბევრია ასეთი ცხადი სიცრუე, რომლის გადამოწმებაც ორი დაწკაპუნებით შეიძლება, მაგრამ ამას წარმოუდგენლად მასობრივი სახე აქვს. ამის გამო, უკრაინის საზოგადოებას გაუჩნდა შეგრძნება, რომ რუსეთის მოქალაქეებთან ლაპარაკს აზრი არ აქვს – ისინი გულმოდგინედ იჯერებენ იმ ყალბ ამბებს, რომლებსაც საკუთარი მედიისგან ისმენენ.
ჯერ კიდევ 24 თებერვლამდე მეც მეჩვენებოდა, რომ კიდევ შეიძლებოდა გვეძებნა გზები და რუსულენოვან აუდიტორიამდე მიგვეტანა სიმართლე, ახლა უკვე ვხედავ და უკრაინაში ადამიანების უმრავლესობასაც ესმის, რომ ეს სრულიად ამაოა. მათ უბრალოდ არ სურთ სინამდვილის მიღება, ისინი სიამოვნებით იღებენ ტყუილს. ჩვენი მიზანი არცაა რუსეთის მოქალაქეებს აზრი შევაცვლევინოთ, უფრო მეტად ორიენტირებულები ვართ ინგლისურენოვან აუდიტორიაზე, რომ მათ მივაწოდოთ მეტი ინფორმაცია.
ჩვენ ორ ენაზე ვაქვეყნებთ მასალებს, უკრაინულად და ინგლისურად, რათა საერთაშორისო საზოგადოებამაც გაიგოს ჩვენი ამბები. რეალურად, მთელი ჩვენი ძალები მივმართეთ იმისკენ, რომ ვაკეთოთ ის, რასაც ვაკეთებთ, შევქმნათ ბევრად მეტი საინფორმაციო პროდუქტი, ვიდრე როდისმე, რადგან ეს ჩვენს მოვალეობად მიგვაჩნია.
- და რამდენად რთულია ამ მოვალეობის შესრულება? თქვენ ხომ განსხვავებულ სიტუაციაში ხართ, ვიდრე თუნდაც ის კორესპონდენტები, რომლებიც სხვადასხვა ქვეყნიდან ჩამოდიან ამ ომის გასაშუქებლად.
რამდენიმე კვირის წინ, ერთ-ერთ სასტუმროში შევხვდი ჟურნალისტს ჩინეთიდან, რომელმაც დილით, საუზმისას, მითხრა, – „იცით, მე ვკითხულობ „რია ნოვოსტის“, მერე შევდივარ უკრაინულ საიტებზე და მხვდება რადიკალურად საპირისპირო ინფორმაცია“ და გულწრფელად გითხრათ, მაშინ გავიაზრე, რამხელა სხვაობაა ჩვენ შორის. ის ჩამოვიდა ცხელ წერტილში, მაგრამ ბუნებრივია, ის სხვანაირად ხედავს ამ ომს, ვერ განიცდის იმას, რასაც ჩვენ, თუნდაც მე, როდესაც, ყოველდღიურად, ათობით შეტყობინებას ვიღებ, მათ შორის ნაცნობებისგან, მათ შორის იმ ქალაქებიდან, რომლებსაც ვიცნობ… და ამ შეტყობინებებში წერია, რომ ნაღმი ჩამოვარდა, რომ მისმა ნამსხვრევებმა… რა თქმა უნდა, ჩვენ ძალიან განსხვავებულად აღვიქვამთ ამ ამბებს, ბუნებრივია, იმიტომ, რომ ეს ჩვენს ახლობელ ადამიანებს და ჩვენთვის ახლობელ ადგილებს ეხება.
ეს განსაკუთრებით მძიმე იყო, როდესაც ცდილობდნენ კიევის აღებას, როდესაც შეტევა მიდიოდა და ჩემი მეგობრები, კოლეგები, ახლობლები იმყოფებოდნენ ბუჩაში, ირპენში. მათ თვალწინ შედიოდნენ რუსი ოკუპანტები, იკავებდნენ სახლებს. პირველი დღეებიდანვე ვიღებდით დახოცილი უკრაინელების ფოტოებს ბუჩიდან და საშინლად გვტკიოდა იმის ნახვა, თუ როგორ ანგრევენ შენს ქვეყანას, როგორ ასწორებენ მიწასთან ქალაქებს, როგორ კლავენ შენს თანამოქალაქეებს.
ჩვენი მედია პირველივე დღიდან უშვებს გარკვეული დოზით ემოციურ დამოკიდებულებას ომის გაშუქებისას. მათ შორის, ჩვენც, განსაკუთრებით, იმ რუს სამხედროებთან მიმართებით, რომლებმაც ვხედავთ, რომ უკრაინის რამდენიმე დასახლებულ პუნქტში გენოციდი ჩაიდინეს. ჩვენ ვერ ვიქნებით ისე შორიდან დამკვირვებლები, როგორც ამას საერთაშორისო კორესპონდენტი მოახერხებს.
24 თებერვლიდან მხოლოდ რედაქციის სამუშაო რეჟიმი არ შეცვლილა. „ბიჰუს ინფოს“ გუნდი ორ ნაწილადაა გაყოფილი, ნაწილი მთავარ ოფისში, კიევში, რჩება, მეორე ნაწილი კი ცენტრიდან უფრო მოშორებული რეგიონიდან მუშაობს. ასე ერთმანეთის უსაფრთხოებაზე ზრუნავენ. როგორც ინტერვიუში ამბობს, ალისას ომის მალე დასრულების არ სჯერა, თუმცა მაინც იტოვებს იმედს, რომ მალე ყველანი შეძლებენ დედაქალაქში დაბრუნებას.
მთავარი ფოტო: ალისა იურჩენკო
