რატომ ქადაგებენ მართლმადიდებელი სასულიერო პირები ბავშვების მორჩილება/ჩაქოლვაზე, რატომ აღიზიანებთ მათ ბავშვთა უფლებები და რატომ უნდა ესმოდეს საზოგადოებას, თუ რატომ არის მნიშვნელოვანი ამ უფლებების სწავლებაც და დაცვაც. ამ თემაზე „ბათუმელებთან“ განათლების სპეციალისტი სიმონ ჯანაშია საუბრობს.
- ბატონო სიმონ, მოხშირდა სასულიერო პირების მხრიდან ქადაგება იმის შესახებ, რომ ბავშვებს არ უნდა ჰქონდეთ უფლებები, რომ ისინი მშობლების მორჩილები უნდა იყვნენ და რომ ურჩ ბავშვებს „მოსეს რჯულის მიხედვით, ქოლავდნენ“. ზუსტად ასე თქვა ერთ-ერთმა მაღალმა იერარქმა. რამდენად სახიფათოა ამის ტირაჟირება?
პრინციპში, ხშირად ისმის სხვადასხვა ძალაუფლების მქონე პირისგან, რომ ბავშვი ეკუთვნის პატრონს და მშობელს შეუძლია ბავშვს ჭკუა ასწავლოს თუნდაც ძალის გამოყენებით. ამგვარი დამოკიდებულება არის დაახლოებით ისეთი, როგორიც იყო შუასაუკუნეებში, რომელიც ამბობდა, რომ ბავშვი არის ნივთი და სანამ გაიზრდება მას შეგიძლია შეხედო როგორც რაღაც ქონებას, საკუთრებას, მისი ბედი შეგიძლია მართო. შეგიძლია გაასხვისო, დასაჯო, ამუშაო იმ შემთხვევაშიც კი, როდესაც ამის აუცილებლობა არაა და ასე შემდეგ.
სწორედ ამიტომ გაჩნდა სავალდებულო განათლების სისტემები, რომ ბავშვები მეტად დაცულები ყოფილიყვნენ და მათი მომავალიც დაცული ყოფილიყო, არა მხოლოდ მათი ბავშვობა. ამიტომ გაჩნდა მაგალითად შეზღუდვა სამუშაო საათებზე, ამიტომ დაიწყო შემდეგ განვითარება ბავშვთა განვითარების ფსიქოლოგიამ და შეისწავლა, თუ რას გრძნობენ, როგორ განიცდიან, როგორ ვითარდებიან ბავშვები და როგორ განსხვავდებიან ისინი ზრდასრულებისგან.
როდესაც ვუბრუნდებით შუასაუკუნეების მოდელს, რომელსაც სხვათა შორის იმ დროშიც ბევრი აკრიტიკებდა, შესაძლოა მშობელი, რომელიც ვერ აცნობიერებს თუ რამდენად მნიშვნელოვანია ბავშვის ჯანსაღ კულტურულ გარემოში აღზრდა, უფრო მეტად წახალისდეს და შეუზღუდოს ბავშვს თავისუფლება და განვითარების შესაძლებლობა. ისეთ პირობებში შეიძლება ჩააგდოს ბავშვი, რომ მისი ფსიქიკა შესაძლოა სამუდამოდ დაზიანდეს და ეს შეიძლება გამოვლინდეს, როგორც დაავადებებში, ასევე საზოგადოებისთვის საშიშ მოქმედებებში.
- რატომ მიდის მუდმივად მორჩილებაზე, ქალების, ბავშვების შეზღუდვაზე ქადაგება. რომ თურმე არ უნდა ჰქონდეს ბავშვს უფლება პოლიციაში დარეკოს თუ მას სცემენ.
ეს არის ლიბერალურ იდეოლოგიაზე კონსერვატორული იდეოლოგიის პასუხი.
ლიბერალური იდეოლოგია ამბობს, რომ ადამიანი არის თავისუფალი, მას აქვს თავისუფალი ნება და თავად შეუძლია გადაწყვიტოს როგორი იქნება, როგორ იცხოვრებს და ასე შემდეგ. კონსერვატორული იდეოლოგია კი ამბობს რომ – არა: არსებობს დადგენილი წესრიგი და მას უნდა დაემორჩილოს თითოეული ადამიანი, მიუხედავად იმისა, მას უნდა თუ არა ასე ცხოვრება. რა თქმა უნდა, კონსერვატორულ ინსტიტუციებს აღიზიანებს და აშინებს ადამიანის უფლებების გაზრდა, მათ შორის ბავშვების უფლებებისაც, რადგან მათ ერთმევათ კონტროლის მექანიზმები.
როცა სასულიერო პირი ამბობს, რომ შვილები აღდგებიან მშობლების წინააღმდეგ და დაიწყებენ ბრძოლას ამ უფლებების გაზრდის გამო, ეს არის დაუსაბუთებელი შიში, რადგან არსად არ ხდება მსგავსი რამ, მით უმეტეს ისეთ გარემოში, სადაც ბავშვები უფრო თავისუფლები არიან და აცნობიერებენ საკუთარ უფლებებს.
- ხშირად გვესმის, რომ ევროპის ადამიანის უფლებათა კონვენცია სწორედ ქრისტიანულ ღირებულებებზეა დაფუძნებული. რატომ ხდება, რომ მართლმადიდებელი სასულიერო პირები სხვა რამეს ტირაჟირებენ?
ბევრი საფუძველი შეიძლება ჰქონდეს ამას, რადგან ქრისტიანობის სხვადასხვაგვარი გაგება არსებობს დღესაც. ქრისტიანობის სახელით ადამიანების დასჯა არც ადრე ყოფილა უცხო, ქართველი სასულიერო პირების შემთხვევაშიც ეს არის კონტროლის და ძალაუფლების დაკარგვის შიში საზოგადოებაზე.
მეორე – შესაძლოა ეს უკავშირდებოდეს ზოგადად იმის შიშს, რომ თავისუფლებას მოაქვს უპასუხისმგებლობა, რაც გვესმის რელიგიური პირების, მასწავლებლების, მშობლების ნაწილის მხრიდანაც, რომ ბავშვები ლაპარაკობენ თავიანთ უფლებებზე, მაგრამ არ საუბრობენ საკუთარ პასუხისმგებლობაზე. თუმცა, სკოლაში სამოქალაქო განათლებაში ასწავლიან ბავშვებს, რომ ისინი აქტიური მოქალაქეები უნდა იყვნენ, ეს კი გულისხმობს, როგორც საკუთარი უფლებების დაცვას, ასევე სხვებისაც. თუმცა, შესაძლოა ვინმე ფიქრობდეს, რომ სჯობს ეკლესიის გავლით მოაგვაროს ცხოვრებისეული საკითხები.
- მასწავლებლებიც აპროტესტებენ ხოლმე ბავშვის უფლებების გაზრდას. ეს რატომ ხდება, მათ ხომ ესმით ამის მნიშვნელობა?
დედაჩემს ჰქონდა ასეთი შემთხვევა, გადაიხედა ეზოში და დაინახა, რომ ჩვენი გარაჟის სახურავზე მეზობლის ბავშვი იჯდა. სახურავი არ არის მაინც და მაინც მყარი, ამიტომ დაუძახა ჩამოდიო. ბავშვმა უთხრა, მე უფლებები მაქვს და სადაც მინდა იქ დავჯდებიო.
დედაჩემს გაეცინა, არ გაბრაზებულა, მაგრამ მასწავლებელი შეიძლება გაბრაზდეს – რას ჰქვია ეს ბავშვი მე არ მიჯერებს, როგორ მელაპარაკება, შეიძლება გაბრაზდეს იმაზე, რომ ბავშვმა იპოვა რაღაც ინსტრუმენტი, რომლითაც შეუძლია მას უპასუხოს.
ის, რომ ბავშვი ამბობს – „მე მაქვს უფლება“, არ არის თავისთავად ცუდი, თუმცა შესაძლოა არ ესმოდეს რა განსხვავებაა კეთების უფლებას და იმ უფლებას შორის, რომ იყოს დაცული და განათლებული. ეს პრობლემა ცხადია არის, მაგრამ მასწავლებლობა იმას ნიშნავს, რომ ბავშვების აღზრდის დროს ესაუბროს ასეთ საკითხებზე.
ღირებულებების ნაწილს უნდა შევხედოთ ხოლმე და არა ინსტრუმენტებს. ის, რომ ბავშვს შეუძლია დარეკოს პოლიციაში, ეს არის ინსტრუმენტი, მაგრამ რატომ უნდა ჰქონდეს ბავშვს განათლების უფლება, ეს არის ღირებულებითი ნაწილი. ზოგი ამასაც არ აღიარებს და თვლის, რომ მისი გადასაწყვეტია ექნება თუ არა განათლება ბავშვს.
ზოგიერთი პოლიტიკოსიც თვლის – მშობელი თუ გადაწყვეტს, რომ ბავშვი ყანაში უკეთესად მიიღებს განათლებას, ვიდრე სკოლაში, მაშინ ჯობია ყანაში იმუშაოს. ზოგი თვლის, რომ ბავშვი აუცილებლად მკაცრად უნდა დაისაჯოს, რომ მიეჩვიოს წესრიგს და ეს შეიძლება გულისხმობდეს ქამრით ცემასაც.
მე სკოლის ფსიქოლოგებიც მინახავს, რომლებიც ამტკიცებენ, რომ არაუშავს თუ ბიჭი ერთხელ დაიჩაგრება, მერე გაიზრდება ვაჟკაცი – ისწავლის, როგორ დაიცვას თავიო. ამ დროს უამრავი ლიტერატურა არსებობს, რომელიც აჩვენებს, რომ ასეთ ძალადობაში ჩართულ ადამიანებს აქვთ ფსიქიკური პრობლემები, თვითონ ხდებიან მოძალადეები, შემდეგ ძალადობენ სხვებზე, თავიანთ ცოლებზე, ბავშვებზე, უფრო მარტივად მიდიან კრიმინალურ სამყაროში, უფრო მარტივად ჩადიან ტერორისტულ აქტებს და ასე შემდეგ.
აუცილებელი არაა ბავშვზე პირდაპირ იძალადო, შეიძლება თვითონ მშობელი იყოს ძალადობის მოდელი და ბავშვი ხედავდეს, როგორ ექცევა მშობელი მეზობელს, პერსონალს სამსახურში, როგორ ლაპარაკობს ტელეფონზე და ასე შემდეგ.
- ერთ-ერთი მასწავლებელი ინტერვიუში ამბობდა, რომ თუ მე სკოლაში ვასწავლი ერთ რამეს, მაგრამ სახლში ან სხვა გარემოში ასწავლიან სხვას, ვერაფერს მივაღწევთო. ჩვენ ვდგავართ ამ რისკების წინაშე დღეს. რა გვჭირდება, რომ არ დაზიანდეს ბავშვის ფსიქიკა და ღირებულებები?
მაგალითად, რუსეთში ჰქონდათ მშობლებს ეს პრობლემა, როცა 90-იან წლებში ზოგიერთ სკოლაში რელიგიის და რელიგიურად ცხოვრების სწავლება დაიწყეს, მაშინ მშობლებმა ეს გააპროტესტეს, რადგან ბავშვების სახლში რომ მიდიოდნენ, ასწავლიდნენ მშობლებს, როგორ უნდა ეცხოვრათ. იქ პროტესტი ჰქონდათ მშობლებს სკოლებში რელიგიის შეტანის გამო. ეს არის იმის მაგალითი, რომ თუ საზოგადოების ღირებულებები არ ემთხვევა იმ ღირებულებებს, რომელიც სკოლაში პრიორიტეტულია, შეიძლება გაჩნდეს კონფლიქტი სკოლასა და მშობლებს შორის. შემდეგ მასწავლებელსაც უჭირს და ბავშვიც გაორებულია.
შეთანხმება გულისხმობს იმას, რომ ინსტიტუციონალურ დონეზე მოხდეს, რაღაც ტიპის ღირებულებებზე შეთანხმება. მაგალითად, ქაღალდზე არ წერია, რომ მოხუცს ადგილი უნდა დაუთმო, როდესაც ეს სჭირდება. ასეთივე ინსტიტუციონალიზებული პრაქტიკა უნდა გახდეს ის, რომ წავახალისოთ ბავშვი, რომელიც კარგად იქცევა.
- ჯერ კიდევ ვერ შეთანხმდა ჩვენთან საზოგადოება სკოლებში სექსუალურ განათლებაზე. ერთმა არასამთავრობომ სასამართლოსაც მიმართა მოთხოვნით, რომ სამინისტრომ ესგ-ში შეიტანოს ეს თემა. რატომ ვერ ხერხდება ამ საკითხზე შეთანხმება, ესეც ხომ ბავშვის უფლებაა?
მაგალითად, საბჭოთა კავშირში შეიძლება საზოგადოებას ჩაეთვალა, რომ ბავშვები საბჭოთა მოქალაქეებად უნდა აღზრდილიყვნენ, მაგრამ მშობლებს მიეჩნიათ, რომ საქართველოს პატრიოტებად უნდა გაზრდილიყვნენ. ასეთ შემთხვევაში მშობლის წუხილი თავის დროზე იყო გამართლებული. ახლაც, როცა ვსაუბრობთ ამ დაპირისპირებაზე, უნდა გავაცნობიეროთ, რომ საჭიროა შეთანხმება, რა არის ის საკითხი სინამდვილეში, რის შესახებაც მიმდინარეობს ბრძოლა.
რა არის ის „გარყვნილი საკითხი“, რასაც სთავაზობს ის ჯგუფი, რომელიც ამბობს, რომ მოდით ვასწავლოთ ბავშვებს. რა იგულისხმება მაგალითად რეპროდუქციულ ჯანმრთელობაში, რისკენ განაწყობს ის ბავშვებს, მაგალითად ნაკლები სქესობრივი კონტაქტისკენ თუ პირიქით. თუ ნახავენ მშობლები, რომ პირიქით, თავის დაცვისკენ მოწოდებისა და რაღაც პასუხისმგებლობის აღებისკენ, მათი შიშებიც, რომელიც ამ შემთხვევაში დაუსაბუთებელია, გაქრება.
ცალკე საკითხია ის, რამდენად მიზანშეწონილია ამის შეტანა სკოლაში მაშინ, როცა მიმატება-გამოკლებას ვერ ვასწავლით სათანადოდ. ძალიან დიდია იმის საფრთხე, რომ თუ მასწავლებელს არ ესმის, ეს საკითხების დისკრედიტაციას გამოიწვევს და შესაძლოა ისინიც კი ნეგატიურად განეწყონ, ვინც ახლა მომხრეა.
ჯერ ერთი, სკოლა არ არის ერთადერთი ადგილი, სადაც შეიძლება ეს ასწავლო, შეიძლება იყოს სასკოლო სისტემასთან მიბმული საინფორმაციო წყაროები, ვიდეორესურსებიც. ან გრძელვადიანი გეგმა გავწეროთ და უნივერსიტეტში ასწავლონ ეს საკითხები მომავალ მასწავლებლებს. სკოლას ვერ გადაჭრის ყველა პრობლემას, თუმცა შეუძლია ხელი შეუწყოს პრობლემების შემცირებას – იქნება ეს ქუჩაში ნაგვის დაყრა, კონფლიქტები, არაჯანსაღი ცხოვრების წესი, შრომის უფლებები, ქუჩის არასწორად გადაჭრა, არასწორი ურბანული განვითარება თუ სხვა.
ხანდახან ამას ეძახიან განათლების რელიგიას და სჯერათ, რომ განათლებას შეუძლია საზოგადოებაში არსებული ყველა პრობლემა მოაგვაროს. თუმცა ეს რწმენაც არ არის დასაბუთებული. არის ქვეყნები, სადაც კარგი განათლების სისტემები აქვთ და ეს პრობლემები მაინც მოუგვარებელია და პირიქით.
- ევროპაში ხომ შეთანხმდნენ, რაღაც საერთო ღირებულებებზე, ჩვენ რატომ გვიჭირს?
ევროპაში არსებობს ძლიერი ინტელექტუალური ფენა, რომელიც განსაზღვრავს ფილოსოფიის საფუძვლებს და აჩვენებს გზას, რა არის უკეთესი და ეს არის მხოლოდ რეაქციები, ეს არის მსჯელობები, კვლევები და ა.შ.
მეორე, ევროპაშიც დასჭირდათ დიდი ძალისხმევა ამის მისაღწევად. ჰოლოკოსტი არის ერთ-ერთი საფუძველი იმის, რომელმაც შემდეგ განსაზღვრა ევროპის ქვეყნების ღირებულებები. მაგალითად გერმანიის კონსტიტუციაში წერია, რომ ადამიანის ღირსება არის ხელშეუხებელი. იმისთვის, რომ აქამდე მისულიყვნენ დასჭირდათ საკონცენტრაციო ბანაკების გავლა. საკონცენტრაციო ბანაკების ისტორია ჩვენი ისტორიაც არის, თუმცა ესეც იმდენად გაუცნობიერებელი გვაქვს, რომ ვერ იქნება ათვლის წერტილი იმ ხალხისთვის, ვინც ქუჩაში ძალადობდა. ეს ისტორია მათთვის არ არსებობს.
პრობლემაა ის, რომ ჩვენ არც საკუთარი ისტორიიდან ამოვდივართ, იმ სამარცხვინო ამბებიდან, რომლმაც უნდა განსაზღვროს ჩვენი შემდგომი ნაბიჯები. ასეთია სტალინური რეპრესიები, რომელიც, ჩემი აზრით, ერთ-ერთი საფუძველი უნდა იყოს იმის, თუ როგორ უნდა ვიღებდეთ დღეს გადაწყვეტილებებს. ამ რეპრესიების გახსენება თუ რას ნიშნავს, როცა გაბატონებული ინსტიტუტი იღებს გადაწყვეტილებას, თუ როგორ უნდა მოხდეს ტერორიზება საზოგადოების, ან რა არის მასების დიქტატურა, რაში გადაიზრდება ეს ხოლმე და ასე შემდეგ. საფუძველი იდეოლოგიების საკუთარ ისტორიაში უნდა ვეძებოთ.
გერმანელებმა ეს მოახერხეს და როცა ისინი საზოგადოების მოწყობაზე საუბრობენ, პირველ რიგში მსჯელობენ იმაზე, როგორები არ უნდათ, რომ იყვნენ. ამას ნახულობენ საკუთარ ისტორიაში და ჩვენც ეს მოდელი უნდა ავიღოთ ჩვენს სასარგებლოდ. რა არის ის, რასაც გვინდა, რომ დავცილდეთ და რა არის დღევანდელ გადაწყვეტილებაში ისეთი, რაც ამას გვაახლოებს. მაგრამ პრობლემა ისაა, რომ ჩვენ ამ წარსულით ვამაყობთ.
- რა შეგვიძლია დავუპირისპიროთ განათლების სახით იმ აგრესიას, რაც თუნდაც ახლახან ვნახეთ რუსთაველზე?
ბავშვებს ვასწავლოთ ძალიან მტკივნეულ საკითხებზე რაციონალურად მსჯელობა – დისკუსიების გამართვა და გაწიწმატების გარეშე საკუთარი პოზიციების ახსნა.
მაგალითად, ჩვენს სკოლაში ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ნაწილი სწავლების მეთოდებში არის დისკუსიები და ბავშვები მსჯელობენ ყოველდღიურად სხვადასხვა საკითხზე.
დემოკრატიული სწავლების ფორმები იმას კი არ გულისხმობს, რომ ყველაფერი მისაღებია, არამედ იმას, რომ ის უნდა იყოს გააზრების შეჯიბრის ადგილი, ფიქრის ადგილი და არა სხვების ნაფიქრალის გადაცემის ადგილი. ეს ნაწილი არის გასამდიდრებელი სკოლებში, რაც ძალიან დაგვეხმარება. სხვა საკითხია შინაარსი როგორ იქნება შერჩეული. თუ ვიტყვით, რომ ყოველთვის გმირია მართალი, ყოველთვის პატრიოტი ან მასწავლებელი, ბრმად დაუჯერონ, არ დაფიქრდნენ საკუთარ საქციელზე და საკუთარი პასუხისმგებლობა პრემიერ-მინისტრს ან სხვა გადააბარონ, ასე არა.
