Batumelebi

„საქართველოს მოქმედი პრეზიდენტის წინააღმდეგ წამოწყებული იმპიჩმენტის პროცედურა არალეგიტიმურია, რადგან ეფუძნება კონსტიტუციის თვითნებურ განმარტებას,“ – წერს თინათინ ერქვანია, ის პარლამენტის წარმომადგენლად მუშაობდა საკონსტიტუციო სასამართლოში და „პრეზიდენტის იმპიჩმენტის საქმეზე“ საკონსტიტუციოს მოსამართლეებს „სასამართლოს მეგობრის“ მოსაზრება გაუგზავნა.

Amicus curiae ანუ იგივე სასამართლოს მეგობრის მოსაზრებით სასამართლოსთვის მიმართვა ნებისმიერ ფიზიკურ ან იურიდიულ პირს შეუძლია. ამიკუსებს უგზავნიან საერთო სასამართლოებსაც. „ბათუმელები“ დაინტერესდა, ვინ უგზავნის ამიკუსს სასამართლოებს და რამდენად ითვალისწინებენ მას მოსამართლეები?

ბოლო ამიკუსი, რაც საკონსტიტუციო სასამართლოს გაუგზავნეს, პრეზიდენტ სალომე ზურაბიშვილის იმპიჩმენტს ეხება. ამ საქმის განსახილველად საკონსტიტუციო სასამართლოს პლენუმი შემდეგ კვირას, 2023 წლის 3 ოქტომბერს შეიკრიბება.

საქართველოს მთავრობამ პრეზიდენტს უკრაინასა და სხვა ქვეყნებში ვიზიტებზე უარი უთხრა. მთავრობისა და „ქართული ოცნების“ დეპუტატების განმარტებით, საქართველოს პრეზიდენტი საგარეო პოლიტიკას მხოლოდ მთავრობის თანხმობით ახორციელებს, პრეზიდენტი სალომე ზურაბიშვილი კი, კონსტიტუციის 78-ე მუხლზე ამახვილებს ყურადღებას, რომლის მიხედვითაც:

„კონსტიტუციურმა ორგანოებმა თავიანთი უფლებამოსილების ფარგლებში მიიღონ ყველა ზომა ევროპის კავშირსა და ჩრდილოატლანტიკური ხელშეკრულების ორგანიზაციაში საქართველოს სრული ინტეგრაციის უზრუნველსაყოფად“.

„…პრეზიდენტი არ არის ვალდებული ყველაფერში ეთანხმებოდეს მთავრობას,“ – წერს ამიკუსში თინათინ ერქვანია საკონსტიტუციო სასამართლოს მოსამართლეებს. – „საპარლამენტო რესპუბლიკებშიც კი ეს ეწინააღმდეგება პრეზიდენტის პოლიტიკურ  და კონსტიტუციურ მანდატს. პრეზიდენტი არ შეიძლება იყოს ხელისუფლების პოლიტიკური სატელიტი, მით უმეტეს, თუ ის არის პირდაპირ არჩეული და პოლიტიკური პარტიებისგან სრულიად დამოუკიდებელი [აპარტიული პოლიტიკური სუბიექტი].

პრეზიდენტმა დაარღვია მხოლოდ ის ნორმა, რაც კონსტიტუციაში არასწორად აღმოჩნდა 2017/18 წლების საკონსტიტუციო რეფორმის შედეგად. ამ კონტექსტში, საქართველოს პრეზიდენტის წინააღმდეგ იმპიჩმენტის წარმოებას არ აქვს ერთმნიშვნელოვანი კონსტიტუციური საფუძველი.

საქართველოს საგარეო-პოლიტიკური პოზიციონირებისა და მისი პოლიტიკური იმიჯისთვის რეგიონში [და არა მხოლოდ] უმნიშვნელოვანესი და არსებითია, რომ საქართველოს პრეზიდენტის იმპიჩმენტის პროცესი არ წარიმართოს იმ მოტივით, რომ ის, უბრალოდ, საქართველოს ევროპულ კავშირსა და ჩრდილო-ატლანტიკური ხელშეკრულების ორგანიზაციაში ინტეგრაციის სასარგებლოდ საუბრობდა ევროპის დედაქალაქებში.

სწორედ ეს არის არაკონსტიტუციური და არა საქართველოს პრეზიდენტის – სალომე ზურაბიშვილის სრულიად ლეგიტიმური და მისსავე კონსტიტუციურ მანდატთან შესაბამისი საგარეო-პოლიტიკური აქტივობები,“ – აღნიშნავს ამიკუსში თინათინ ერქვანია.

იგი საქართველოს საზოგადოებრივ საქმეთა ინსტიტუტის (GIPA) სამართლისა და პოლიტიკის სკოლის სრული პროფესორია, ასევე საერთაშორისო სამართლისა და შედარებითი საჯარო სამართლის ჰაიდელბერგის მაქს-პლანკის ინსტიტუტის (MPIL Heidelberg) და პარიზის პოლიტიკურ მეცნიერებათა ინსტიტუტის (SciencesPo) სამართლის სკოლის (École de droit) მიწვეული მკვლევარია.

თინათინ ერქვანია დეტალურად ასაბუთებს, მისი აზრით, რატომ არის პრეზიდენტის იმპიჩმენტის პროცედურა არალეგიტიმური. ამიკუსიდან რამდენიმე ამონარიდს აქვე გაგაცნობთ:

„პრეზიდენტი სალომე ზურაბიშვილი პირდაპირი არჩევნებით 2018 წელს აირჩიეს. მიუხედავად ამისა, 2017/18 წლების საკონსტიტუციო რეფორმის ავტორების გადაწყვეტილებით [საკონსტიტუციო კომისიის თავმჯდომარე იყო ამჟამინდელი მმართველი პარტიის თავმჯდომარე – ირაკლი კობახიძე], მასზე სრულად გავრცელდა საპარლამენტო რესპუბლიკის ატრიბუტები. რაც გულისხმობს, რომ საქართველო, ფაქტობრივად, ჯერ კიდევ დაახლოებით ნახევრად საპრეზიდენტო რესპუბლიკაა, საპარლამენტო რესპუბლიკის პრეზიდენტისათვის იმანენტური (დამახასიათებელი) უკიდურესად შეზღუდული უფლებამოსილებებით.

2017/18 წლების საკონსტიტუციო რეფორმას, გარდა დეფიციტის ლეგიტიმაციისა, თან ახლავს ხარვეზები მაგ. კონსტიტუციის 52-ე მუხლის პირველი პუნქტი პირდაპირ განსაზღვრავს, რომ პრეზიდენტის საგარეო წარმომადგენლობა უნდა განხორციელდეს მთავრობის თანხმობით, რაც საპარლამენტო მმართველობის ფარგლებშიც კი არ შეესაბამება პრეზიდენტის, როგორც სახელმწიფოს მეთაურის ფუნქციებს (იხ. მაგალითად, გერმანიის ძირითადი კანონის შესაბამისი მუხლი 59, სადაც ასეთი თანხმობა არ არის გათვალისწინებული ქვეყნის საგარეო-პოლიტიკური წარმომადგენლობისას კონსტიტუციის ტექსტში.

კოორდინირებითი პროცედურები მიმდინარეობს მთავრობასთან საგარეო-პოლიტიკის დეფინირებისას, როგორც დამკვიდრებული კონსტიტუციური პრაქტიკა, მაგრამ კონსტიტუციაში ეს არ არის აღნიშნული). ეს ფორმულირება არ არის თავსებადი სახელშეკრულებო სამართლის შესახებ ვენის კონვენციის (1969 წ.) მე-7 მუხლთან, რომლის შესაბამისად, პრეზიდენტი a priori წარმომადგენელია საკუთარი ქვეყნისა საგარეო ურთიერთობებში და თან საერთაშორისო-სამართლებრივად. კონსტიტუციის ტექსტი პრეზიდენტის საგარეო წარმომადგენლობისას მთავრობის თანხმობის აუცილებლობაზე არ უნდა რეფერირებდეს.

საქართველოს პრეზიდენტი, მოქმედი კონსტიტუციური მანდატის გათვალისწინებით, უფლებამოსილია წარმოადგინოს სახელმწიფო საერთაშორისო დონეზე მთავრობის თანხმობის გარეშე [მით უმეტეს, რომ წინასწარი კონსულტაციები შედგა მთავრობასთან და პრეზიდენტმა სცადა კონსტიტუციით გათვალისწინებული ფორმალობის დაცვა], როდესაც საკითხი უკავშირდება, უბრალოდ, პოლიტიკურ ვიზიტებს ევროპის დედაქალაქებში…

ზოგადად, ცხადია, რომ საპარლამენტო რესპუბლიკების სტანდარტი არის ის, რომ საგარეო წარმომადგენლობის პროცესში მთავრობასთან მოლაპარაკების და კოორდინირებითი პროცედურები მიმდინარეობს. მაგრამ ეს პირდაპირ კონსტიტუციაში არ უნდა ჩაიწეროს.

ამ კონტექსტშიც ამ შემთხვევაში ორი ძირითადი ფაქტორია გასათვალისწინებელი: სალომე ზურაბიშვილი არის პირდაპირი წესით არჩეული პრეზიდენტი – საქართველოს ჯერ არ ჩამოუყალიბებია სრულად საპარლამენტო რესპუბლიკა. და მეორე: პრეზიდენტის ნებისმიერი საგარეო-პოლიტიკური საქმიანობა არ საჭიროებს მთავრობის თანხმობას ნებისმიერ შემთხვევაში (საპარლამენტო რესპუბლიკებში მთავრობის თანხმობა და წინასწარი კონსულტაცია სჭირდება მხოლოდ საგარეო-პოლიტიკური კურსის განსაზღვრის საკითხს და იმ აქტივობებს პრეზიდენტისას, რასაც შეიძლება მოჰყვეს სამართლებრივი შედეგები. მაგ. საერთაშორისო ხელშეკრულების დადება). მით უმეტეს, როცა ეს უკანასკნელი ახორციელებს უშუალოდ კონსტიტუციით გაცხადებულ და დეფინირებულ პოლიტიკურ ნებას,“ – წერს თინათინ ერქვანია.

ეს ამიკუსი უკვე მოსამართლეების სამუშაო მაგიდაზეა და იგი ილია ჭავჭავაძის ციტატით იწყება: „კონსტიტუციას უწოდებენ იმ ნაირ წესს მართებლობისას, რომლით ხელმწიფის უფლება გარეშემოზღრულია ხალხისაგან ამორჩეული დეპუტატებისაგან“.

საინტერესო აქ ერთი დეტალია: სახალხო დამცველი, რომელიც ამიკუსით ხშირად მიმართავს სასამართლოებს, „სასამართლოს მეგობრის“ მოსაზრებით ამ დრომდე „პრეზიდენტის იმპიჩმენტის საქმეზე“ არ მიუმართავს საკონსტიტუციო სასამართლოსთვის. სახალხო დამცველის პრესცენტრში ვერ გვითხრეს, ამზადებს თუ არა ამიკუსს ლევან იოსელიანი „პრეზიდენტის იმპიჩმენტის საქმეზე“.

„2022 წელს 20 მოსაზრება გვქონდა, 2023 წელს – 25“, – მხოლოდ ციფრები მოგვაწოდეს სახალხო დამცველის პრესცენტრიდან. აქ ასევე უარი გვითხრეს ესაუბრათ, რა საკითხებზე უგზავნიან ამიკუსს სასამართლოებს, ითვალისწინებს თუ არა მათ სასამართლო და რა პრაქტიკა გვაქვს ამ კუთხით?

სახალხო დამცველის დუმილს თინათინ ერქვანიაც უსვამს ხაზს თავის ამიკუსში:

„…მისი დუმილი მიმდინარე კონსტიტუციური კრიზისებისას [მაგ. პრეზიდენტის იმპიჩმენტი] სახალხო დამცველის მანდატის დაკნინების და არაკონსტიტუციური პრაქტიკის ჩამოყალიბების საფუძველია.

სინამდვილეში სახალხო დამცველს ახლა საკუთარი პოზიცია მზად უნდა ჰქონდეს პრეზიდენტის წინააღმდეგ წარმოებულ არალეგიტიმურ იმპიჩმენტის პროცედურასთან დაკავშირებით და მინიმუმ amicus curiae-ის (ე.წ. „სასამართლოს მეგობრის“ მოსაზრება) მოსაზრების ფორმით უნდა შეჰქონდეს საკონსტიტუციო სასამართლოში.

მოქალაქე, რომელმაც საკონსტიტუციო სასამართლოს ამიკუსით მიმართა 

„ამიკუსით მაშინ მიმართავენ სასამართლოებს, თუკი საზოგადოება დაინახავს, რომ სასამართლო დამოუკიდებელია და მოსამართლე კვალიფიციურ არგუმენტებს იზიარებს, დღეს კი, ყველა ხედავს, რომ სასამართლოში „პარადი“ მარტო იუსტიციის საბჭოს მიჰყავს,“ – ეს რემზი შარაძის მოსაზრებაა ამიკუსზე. ეს ის მოქალაქეა, რომელმაც 2020 წელს, როგორც ფიზიკურმა პირმა ისე მიმართა სასამართლოს.

რემზი შარაძე 27 წელი შინაგან საქმეთა სამინისტროში მუშაობდა, ახლა – ადვოკატია. რემზი შარაძემ „სასამართლოს მეგობრის“ სტატუსით საკონსტიტუციო სასამართლოს მას შემდეგ მიმართა, როცა საკონსტიტუციოში იუსტიციის სამინისტროს წინააღმდეგ დავა მოიგო. მისი სარჩელი აუქციონის გამართვის პროცედურას ეხებოდა.

ამ საქმეზე საკონსტიტუციო სასამართლომ დაადგინა, რომ ნულოვანი აუქციონის ჩატარებამდე სახელმწიფო არ იღებდა ყველა გონივრულ ზომას ქონების უფრო მაღალ ფასად რეალიზებისათვის. სადავო ნორმა საკონსტიტუციო სასამართლომ არაკონსტიტუციურად ცნო.

„მართალია, სარჩელი საკონსტიტუციო სასამართლომ დამიკმაყოფილა და აუქციონის ჩატარების წესი შეიცვალა, მაგრამ ამის შემდეგ სხვა სარჩელზე მივმართე ამიკუსით საკონსტიტუციოს. ჩემი აზრით, მრავალჯერ არ უნდა გადიოდეს ერთი და იგივე ქონება აუქციონზე…

ჩემი ამიკუსი საკონსტიტუციო სასამართლომ არ გაითვალისწინა, თანაც, მაშინ პანდემია დაიწყო და ვერ შედგა განხილვა. ზოგადად, საკონსტიტუციო სასამართლოს, ჩემი აზრით, უფრო აინტერესებს სხვების მოსაზრება და ცოტა შანსი არსებობს, რომ ეს გაითვალისწინოს კიდეც.

პრეზიდენტის იმპიჩმენტის საკითხზეც ვფიქრობ, რომ საკონსტიტუციო სასამართლომ პრეზიდენტის არგუმენტი უნდა გაითვალისწინოს. მოსამართლეებმა უნდა იგრძნონ, რომ ეს საკითხი სახელმწიფო მნიშვნელობისაა.

დრო ჯერ კიდევ არის – ვფიქრობ, მივწერო ჩემი ამიკუსი ამ საკითხზე საკონსტიტუციოს,“ – გვიყვება რემზი შარაძე.

საია-ს იურისტი: ჩვენი ბოლო ამიკუსი საპენსიო ასაკის გათანაბრების საკითხს ეხება 

„ბოლოს, როცა მივმართეთ ამიკუსით საკონსტიტუციო სასამართლოს, მაგრამ გადაწყვეტილება ჯერ არ არის მიღებული, არის საპენსიო ასაკის საქმე,“ – გვიყვება „ახალგაზრდა იურისტთა ასოციაციის“ იურისტი, გიორგი გოცირიძე.

საუბარია სარჩელზე, რომლის ავტორიც დისკრიმინაციად მიიჩნევს ქალის პრივილეგიას – პენსიაში უფრო ადრე გავიდეს, ვიდრე კაცი. საია მიიჩნევს, რომ ეს მიდგომა უნდა შენარჩუნდეს, ვიდრე ქვეყანაში ქალის და კაცის შემოსავლები არ გათანაბრდება.

„ჩვენ სასამართლოს მეგობრის მოსაზრების ფარგლებში საკონსტიტუციო სასამართლოს წარვუდგინეთ სტატისტიკა, საიდანაც ნათლად ჩანს, რომ საქართველოში ქალის შემოსავლები კაცის შემოსავლებზე ნაკლებია. შესაბამისად, კაცს მეტი საშუალება აქვს, რომ დაზოგოს თანხა. ჩვენი მოსაზრება არის ის, რომ ვიდრე ასეთი დიდი განსხვავებაა ქალისა და კაცის ფინანსურ შემოსავლებს შორის, გამართლებული შეიძლება იყოს ასეთი განსხვავებული მოპყრობა, ვიდრე არ მოხდება ქონებრივი მდგომარეობის გათანაბრება,“ – მიიჩნევს გიორგი გოცირიძე.

გიორგი გოცირიძის შთაბეჭდილებით, საკონსტიტუციო სასამართლოს ყოველთვის აინტერესებს „სასამართლოს მეგობრის“ მოსაზრებები და იყო შემთხვევები, როცა ამიკუსები სასამართლოს გადაწყვეტილებებშიც კი აისახა.

„მაგალითად, 2010 წლის საქმეში სასამართლომ გაიზიარა ჩვენი მოსაზრება იმასთან დაკავშირებით, რომ უცხო ქვეყნის მოქალაქეებს უნდა ჰქონდეთ საკონსტიტუციო სასამართლოსთვის მიმართვის უფლება. ჩვენი დოკუმენტი სამოტივაციო ნაწილში აისახა, რაც იშვიათია, რომ „სასამართლოს მეგობრის“ მოსაზრება სამოტივაციო ნაწილში აისახოს.

მახსენდება ასევე „თავისუფალი უნივერსიტეტის“ ამიკუსი უცხო ქვეყნის მოქალაქეებისთვის მიწის მიყიდვის საქმეზე. სხვა შემთხვევა არ მახსენდება, როცა ამიკუსი გაიზიარეს.

ჩვენ გვქონდა ასევე მოსაზრება წარდგენილი ელჩების დანიშვნის საკითხზე, რასაც ასევე ედავებოდნენ სალომე ზურაბიშვილს, თუმცა ეს წარდგინება, როგორც გახსოვთ, გაითხოვეს…“ – ამბობს გიორგი გოცირიძე.

• ვის შეუძლია მიმართოს სასამართლოს ამიკუსით? 

ამიკუსით საკონსტიტუციო სასამართლოსთვის მიმართვას კანონი არეგულირებს: „საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ“ ორგანული კანონის 21-ე მუხლის პრიმა 4 მუხლის მიხედვით:

„ნებისმიერ ფიზიკურ ან იურიდიულ პირს შეუძლია საკონსტიტუციო სასამართლოს რეგლამენტით დამტკიცებული ფორმით მიმართოს საკონსტიტუციო სასამართლოს კონკრეტულ საქმესთან დაკავშირებით თავისი წერილობითი მოსაზრებით. საკონსტიტუციო სასამართლო არ არის ვალდებული, მხედველობაში მიიღოს ამ მუხლის პირველ პუნქტში აღნიშნული წერილობითი მოსაზრება.

საკონსტიტუციო სასამართლოს უფლება აქვს, თუ იგი საჭიროდ მიიჩნევს, გამოიყენოს სასამართლოს მეგობრის მიერ გამოგზავნილი მოსაზრება, რომელიც შესაძლებელია აისახოს აგრეთვე გადაწყვეტილების სამოტივაციო ნაწილში. თუ საკონსტიტუციო სასამართლო სასამართლოს მეგობრის წერილობით მოსაზრებას საკმაოდ მნიშვნელოვნად მიიჩნევს, მას უფლება აქვს, გამოიძახოს იგი სასამართლო სხდომაზე დამატებითი შეკითხვების დასმის მიზნით,“ – ვკითხულობთ კანონში.

რაც შეეხება საერთო სასამართლოებს – ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის მე-16 მუხლის პრიმა ერთი მუხლი „სასამართლოს მეგობრის“ ანუ Amicus Curiae-ს საკითხს აწესრიგებს:

„ნებისმიერ პირს, რომელიც განსახილველ საქმეში მხარე ან მესამე პირი არ არის, აქვს უფლება, საქმის არსებით განხილვამდე არანაკლებ 5 დღით ადრე სასამართლოს წარუდგინოს საკუთარი წერილობითი მოსაზრება ამ საქმესთან დაკავშირებით.

წერილობითი მოსაზრების წარდგენის მიზანი არ უნდა იყოს საქმის რომელიმე მონაწილის მხარდაჭერა. წერილობითი მოსაზრება სასამართლოს განსახილველი საკითხის სათანადოდ შეფასებაში უნდა დაეხმაროს. თუ სასამართლო მიიჩნევს, რომ წერილობითი მოსაზრება ამ მუხლის მოთხოვნათა დაცვით არ არის შედგენილი, ის მას არ განიხილავს.

სასამართლო არ არის ვალდებული, გაიზიაროს წერილობით მოსაზრებაში მოყვანილი არგუმენტები, თუმცა, თუ საჭიროდ მიიჩნევს, ის უფლებამოსილია გამოიყენოს სასამართლოს მეგობრის მიერ გამოგზავნილი მოსაზრება. ეს მოსაზრება შესაძლებელია სასამართლო გადაწყვეტილების სამოტივაციო ნაწილში აისახოს. სასამართლო უფლებამოსილია საქმის არსებით განხილვაზე გამოიძახოს წერილობითი მოსაზრების ავტორი ზეპირი განმარტების მისაცემად,“ – აღნიშნულია ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსში.

ამიკუსი შეიძლება ეხებოდეს როგორც სამოქალაქო და ადმინისტრაციულ, ისე სისხლის სამართლის საქმეებს.

____

„ბათუმელებმა“ სტატია მოამზადა USAID სამართლის უზენაესობის პროგრამის მხარდაჭერით. პროგრამას ახორციელებს აღმოსავლეთ-დასავლეთის მართვის ინსტიტუტი (EWMI) ამერიკის შეერთებული შტატების საერთაშორისო განვითარების სააგენტოს (USAID) მხარდაჭერით.

სტატიის შინაარსზე სრულად პასუხისმგებელია „ბათუმელები“ და მასში გამოთქმული მოსაზრებები შესაძლოა არ ასახავდეს ზემოთ ნახსენები საერთაშორისო ორგანიზაციების შეხედულებას.

 

„უკვე 3 წელი იწელება ეს პროცესი. რას ნიშნავს, იურისტი არ ჰყავს აჭარის ტელევიზიას, სადაც 400 ადამიანია დასაქმებული?“ – მოსამართლე ხათუნა ბოლქვაძეს მიუბრუნდა იურისტი ანა ბერძენიშვილი მას შემდეგ, როცა 2023 წლის 26 სექტემბრის სასამართლო სხდომაზე გაირკვა, რომ სამი წლის წინ – 2020 წელს დაწყებული „თეონა ბაკურიძის საქმე“ ისევ უნდა გადადებულიყო.

თეონა ბაკურიძე „აჭარის ტელევიზიის“ მთავარი საინფორმაციო გამოშვების წამყვანი იყო, როცა 2020 წელს სამსახურიდან გაუშვეს, მას შემდეგ, რაც ამ ტელევიზიის დირექტორს – ნათია კაპანაძეს იმპიჩმენტი მოუწყვეს. მაშინ, როცა ტელევიზიაში კრიტიკულად განწყობილ ჟურნალისტებს საქმიანობის უფლება წაართვეს და გაჩნდა შეფასება „პოლიტიკურ ზეწოლაზე“, სასამართლოში 9 სარჩელი შევიდა. ამ საქმეებით საგრძნობია ერთი ტენდენცია, რაც ბოლო წლებში, ზოგადად, ქვეყანაში შრომით დავებს ახასიათებს:

გათავისუფლებულები მეტწილად შრომით დავებს იგებენ, დასტურდება უკანონო გათავისუფლება და ადამიანების დევნა, სასამართლოში დავას აგებს სამსახურიდან თანამშრომლების მასობრივად გათავისუფლებებით ცნობილი მინისტრი თეა წულუკიანიც, თუმცა ასევე მეტწილად სასამართლო სამსახურში არ აბრუნებს სისტემას ჩამოშორებულ ადამიანებს.

სასამართლო შრომით დავებში ხშირად აკმაყოფილებს კომპენსაციის საკითხს, თუმცა მკვიდრდება ახალი პრაქტიკა: თუ ადამიანი უკანონოდ გათავისუფლების შემდეგ დასაქმდა, ის კომპენსაციას ვერ, ან მცირე ოდენობით იღებს.

მთავარი ამ დავებში მაინც დროა: სასამართლო იმდენად აგვიანებს შრომითი დავების განხილვას, რაც კანონის მიხედვით 1 თვეში უნდა განიხილონ, რომ საკითხი აქტუალობას და მნიშვნელობას კარგავს. მაგალითად, სარჩელის მიმართვიდან სამი წლის შემდეგ ერთი სხდომაც კი არ ჩაუტარებია სასამართლოს ასევე „აჭარის ტელევიზიიდან“ გათავისუფლებული სოფო ჟღენტის საქმეზე.

სამსახურში არც აჭარის ტელევიზიის ჟურნალისტები დააბრუნეს, მაგალითად, მალხაზ რეხვიაშვილი და შორენა ღლონტი. მათ სასამართლოში დაადასტურეს, რომ უკანონოდ გაათავისუფლეს. არც ამ მოგებულ დავებზე დააკმაყოფილა სასამართლომ სამსახურში აღდგენის მოთხოვნა.

„შრომითი დავის მოგება და აღდგენის ნაწილის დაუკმაყოფილებლობა არის კიდევ უფრო დიდი უსამართლობა, რადგან სასამართლო ავლენს უუნარობას სამართლიანობისთვის ბრძოლაში,“ – მიიჩნევს ნათია კაპანაძე, საზოგადოებრივი მაუწყებლის აჭარის ტელევიზიის და რადიოს ყოფილი ხელმძღვანელი. ის განაგრძობს ბრძოლას საზოგადოებრივი მაუწყებლის იდეისთვის.

ნათია კაპანაძე ახლა „მედიაომბუდსმენის“ ხელმძღვანელია. მას ვკითხეთ, რას აჩვენებს ტენდენცია, როცა ადამიანების სამსახურიდან გაშვებას სასამართლო უკანონობად აფასებს, მაგრამ მათ უკან არ აბრუნებენ?

„იმ საქმეებში, სადაც გათავისუფლებული პირები არ არიან პოლიტიკური სამიზნეები, სასამართლო მოკლებულია შანსს გააყალბოს ფაქტები და გაწელოს პროცესი. ქართული კანონმდებლობის თანახმად, შრომითი დავების განხილვა შემჭიდროებულ ვადებში უნდა მოხდეს.

შრომითი დავების დაკმაყოფილება და სამსახურში აღდგენაზე უარი აჩვენებს, რომ სახელმწიფო არ განიხილავს ადამიანის შრომის თავისუფლებას, როგორც ადამიანის არსებობის, ადამიანის გამოხატვის თავისუფლების ნაწილად.

მოგებულ საქმეებშიც კი, ადამიანებს წართმეული აქვთ რესოციალიზაციის, სოციუმში დაბრუნების და თავისუფალი განვითარების შანსი. რესოციალიზაციის უფლება კი, სისხლის სამართლის დამნაშავეებსაც აქვთ გარანტირებული დემოკრატიულ ქვეყანაში.

ქართულ რეალობაში განსხვავებული მოსაზრებების ქონა და კრიტიკა ყველაზე დიდ დანაშაულად და დევნის საბაბად იქცა,“- გვითხრა ნათია კაპანაძემ.

რა როლს ასრულებს შრომით დავებში სასამართლო?

„მე ახლა მეოთხე ხარისხის სმენადაქვეითებით ვარ ამერიკაში ჩემი ოჯახის და მეგობრების დახმარებით, ველოდები ოპერაციის ჩანიშვნას, მაგრამ არანაკლები მოლოდინი მაქვს საქართველოს უზენაეს სასამართლოში ჩემი პროცესის მიმართ. ეს პროცესი უკანონო იმპიჩმენტის და დევნის გაგრძელებაა. ჩემ შემთხვევაში ბათუმის და ქუთაისის სასამართლოებმა გააღრმავეს უკანონობა და უსამართლობა, რომელიც მოქმედმა პარტიამ, „ქართულმა ოცნებამ” დაუკვეთა ხელისუფლების ყველა შტოს, ყველა მომხრეს თავისუფალი მედიის და გამოხატვის თავისუფლების საწინააღმდეგოდ.

ცხადია, ამ დავალებას ასრულებს უზენაესი სასამართლოც, კანონით დადგენილი დროის გასვლის მიუხედავად პირველ სხდომასაც რომ არ ნიშნავს საქმეზე.

მე მჯერა, სამართლიანი სასამართლოს პირობებში ვერ შედგებოდა ჩემი დევნა. მეორეს მხრივ კი მე შევძლებდი დამემტკიცებინა სიმართლე, შესაძლებელი იქნებოდა საზოგადოებრივი მაუწყებლის იდეის უფრო სწრაფად განვითარება და პერსონალურად კი, არ დაზიანდებოდა ჩემი ჯანმრთელობა და ცხოვრება სახელისუფლებო უსამართლობასთან არათანაბარ წინააღმდეგობაში,“ – ამბობს ნათია კაპანაძე.

• „წულუკიანს სურს კულტურა დაიჭიროს ხელში, მაგრამ ეს როგორი ზღაპარია, იცით?“ – მუზეუმის ყოფილი თანამშრომელი, ვინც წულუკიანს სასამართლო დავა მოუგო 

„წულუკიანს სურს, რომ სისტემა დაიმორჩილოს, კულტურა დაიჭიროს ხელში, მაგრამ რა კულტურა უნდა დაიმორჩილოს 21-ე საუკუნეში?“ – კითხულობს ლიკა მამაცაშვილი, ხელოვნებათმცოდნეობის დოქტორი, რომელიც თბილისის ისტორიის მუზეუმში მუშაობდა 47 წელი და 10 თვე.

ლიკა მამაცაშვილია ერთ-ერთია მათ შორის, ვინც თეა წულუკიანმა სამსახურიდან გაათავისუფლა. ლიკა მამაცაშვილმა სასამართლო დავა თეა წულუკიანს მოუგო.

რა შეიცვალა სასამართლოში წულუკიანისთვის საქმის მოგებით? – ვკითხეთ ისტორიის მუზეუმის ყოფილ თანამშრომელს.

„მოვიგეთ ალბათ ის, რომ ეს, პირველ რიგში, ღირსების საკითხია, როცა 47 წელი მუშაობ და არავისგან შენიშვნა არ მიგიღია… მე ვიყავი 105-ე, ვინც ეროვნული მუზეუმიდან გაუშვეს, თანაც ვერ გავიგე, რატომ? თავდაპირველად რატომღაც არაკომპეტენტურები დაგვარქვეს, შემდეგ დესტრუქციულები… ჩემს შემდეგ კიდევ ბევრი გაუშვეს.

მოვიდა [თეა წულუკიანი] და დაფინანსება შეგვიწყვიტა თანამედროვე ხელოვნებაში, 6 წელი ვაკეთებდით პროექტს, მხატვართა ჯგუფს ვუმზადებდით სრულ პორტფოლიოს… ვერ გავიგე, რა უნდოდა. მოსამართლემ ჰკითხა სამინისტროს წარმომადგენლებს, რა რეფორმა ჩაატარეთ ამ ქალბატონის მუზეუმიდან გათავისუფლებითო და ვერ მივიღეთ პასუხი. გამოვიდა, რომ რეფორმის დაწყებამდე გამათავისუფლეს.

ყველა მოიგებს ასეთ დავას, საერთოდ არაფერი ჰქონდათ ჩემ წინააღმდეგ. თეა წულუკიანს არ აინტერესებს სახელმწიფო ბიუჯეტი, ის, რომ ამდენი განაცდური და კომპენსაცია უნდა გაიცეს. წულუკიანს აქვს პოლიტიკური დავალება – კულტურა დაიმორჩილოს, მაგრამ ეს როგორი ზღაპარია იცით?

იმასაც ვფიქრობ, რომ პოლიტიკური დავალების გარდა, წულუკიანს შინაგანადაც მოსწონს ეს პროცესი. ეს გემოვნება აქვთ – პროფესიონალები ჩამოიშორონ, საშუალოზე დაბალი დონე იყოს ყველგან და აი, კულტურა უნდა იყოს ჩვენს ხელში.

ახლა კი არა, 37-ში ვერ დაიმორჩილეს კულტურა: მხატვრები ჩუმად ხატავდნენ და მწერლები წერდნენ იმას, რაც აკრძალული იყო. მლიქვნელი ყოველთვის იქნება, თანაც საკმაოდ ბევრი. ახლაც ბევრს ეშინია და არც გაუსაჩივრებია გათავისუფლება, მაგრამ თავისუფლების მოყვარულ ადამიანს წულუკიანი ვერ შეაშინებს, მას ყოველთვის გამოუხტება ვიღაც, ვინც გააპროტესტებს.

მე მჯერა, რომ თეა წულუკიანი მალე წავა ამ სისტემიდან. არა მგონია, „ოცნებაშიც“ უყვარდეთ და ვერ ამჩნევდნენ, როგორ აკლდებათ პოლიტიკურად, მათ შორის, წულუკიანის მინისტრობის გამო ხმები,“ – გვითხრა ლიკა მამაცაშვილმა.

ლიკა მამაცაშვილს სამინისტრომ ბიუჯეტის ხარჯზე კომპენსაციის სახით 1800 ლარი გადაუხადა იმის გამო, რომ ის სამსახურში ვერ დააბრუნეს. მას ასევე გადაუხადეს განაცდური.

• „სამსახურში აღდგენა არცერთ შემთხვევაში არ დააკმაყოფილა მოსამართლემ“ – მოგებული საქმეების იურისტის დაკვირვება 

„იმავეს გააგრძელებს. კი, დავის წაგება სასამართლოში ვერაფერს შეცვლის,“ – ასეთი შთაბეჭდილება აქვს „სოციალური სამართლიანობის ცენტრის იურისტს, სალომე შუბლაძეს, რომელმაც სამჯერ მოუგო დავა სასამართლოში თეა წულუკიანს და ვკითხეთ: რამდენად აისახება სასამართლოში საქმეების წაგება წულუკიანის საკადრო პოლიტიკაზე ამჯერად?

იურისტი ყურადღებას ამახვილებს ტენდენციაზე: სამივე შემთხვევაში სასამართლომ უკანონოდ გათავისუფლების სამსახურში აღდგენაზე უარი თქვა, ანუ ადამიანები ბიუჯეტის ხარჯზე განაცდურს და კომპენსაციას მიიღებენ ბიუჯეტის ხარჯზე, სამსახურში კი, პოლიტიკური სისტემისთვის მიუღებელი კადრები ვეღარ დაბრუნდებიან.

„პრობლემურია, რომ აღდგენას არ აკმაყოფილებს სასამართლო და ინდივიდუალური უფლების აღდგენა ბოლომდე ვერ ხერხდება. თეა წულუკიანის მიზანია, რომ არასასურველი კადრები მოიშოროს და მას ეს წაგება უღირს. უღირს, რომ კომპენსაციაც გადაიხადოს. მისი პრიორიტეტია ის, რომ დაიმორჩილოს სისტემა და ამისთვის მიდის ყველაფერზე.

მნიშვნელოვანია ამის დოკუმენტირება, როცა ადამიანებს დევნიან და სამართლიანობის აღდგენა ხდება გარკვეულწილად, ეს იქნება პოლიტიკური პასუხისმგებლობის საკითხიც.

ფაქტობრივი გარემოებებით იმდენად ნათლად ჩანს, რომ ეს ადამიანები უსაფუძვლოდ დაითხოვეს სამსახურებიდან, სასამართლოს პრაქტიკულად სხვა არჩევანი არ ჰქონდა,“ – მიიჩნევს იურისტი სალომე შუბლაძე.

თუ ამ ფაქტობრივ გარემოებებს ითვალისწინებს მოსამართლე და დამოუკიდებელია, რატომ არ აკმაყოფილებს მაშინ სამსახურში აღდგენის მოთხოვნის ნაწილს? – ვეკითხებით იურისტს.

„გამიჭირდება იმის ცალსახად თქმა, რომ პოლიტიკური გავლენის ქვეშაა სასამართლო, მაგრამ სასამართლო სისტემაში რომ არის მანკიერი გავლენები, ეს არის დოკუმენტირებული არაერთი ორგანიზაციის და საერთაშორისო დამკვირვებლის მიერ. არ გამიკვირდება, რომ ეს მანკიერი გავლენები ამ კონკრეტულ ქეისებზეც ვრცელდებოდეს,“ – ეჭვობს სალომე შუბლაძე.

მოგებული 3 საქმეზე წულუკიანის წინააღმდეგ კონკრეტულად ასეთი შედეგები დადგა:

დინარა ვაჩნაძის შემთხვევაში თბილისის საქალაქო სასამართლომ უკანონოდ გათავისუფლება დაადასტურა. დინარა ვაჩნაძე ეროვნული მუზეუმის ყოფილი თანამშრომელია. ამ საქმეზე მოსარჩელემ განაცდური სრულად უნდა აიღოს, ხოლო კომპენსაცია 2 ათასი ლარია. სასამართლოს განუმარტავს, რომ ის პოზიცია აღარ არსებობს, სადაც მოსარჩელე მუშაობდა, ამიტომაც, სამსახურში აღდგენის მოთხოვნა ვერ დაკმაყოფილდა.

დინარა ვაჩნაძე უზენაეს სასამართლოსგან ელის ახლა პასუხს: რამდენად სამართლიანია, როცა მას სამსახურში ვერ აღდგენის გამო კომპენსაციის სახით მხოლოდ 2 ათას ლარს მისცემენ?

სასამართლომ მუზეუმის კიდევ ერთი თანამშრომლის – გიორგი ჯამბურიას გათავისუფლების შესახებ გამოცემული ბრძანება უკანონოდ შეაფასა, თუმცა  ამ შემთხვევაში გადაწყვეტილება მალე კანონიერ ძალაში შევა, მოსარჩელე განაცდურს მიიღებს კომპენსაციასთან ერთად და ასე დასრულდება ეს საქმეც.

კულტურული მემკვიდრეობის სააგენტოდან გათავისუფლებული გუგა გორგაძის შემთხვევაში კი, სააპელაციო სასამართლომ შეაფასა გათავისუფლება უკანონოდ. აქაც სისტემას ჩამოშორებული კადრი კომპენსაციას მიიღებს განაცდურთან ერთად.

„თეა წულუკიანის წინააღმდეგ სასამართლო დავებში სასამართლომ თქვა, რომ რეორგანიზაცია კანონიერადაც რომ მივიჩნიოთ, ეს არ ნიშნავს იმას, რომ ყველას სამსახურიდან გაშვებაა შესაძლებელი პროცედურების და სამართლიანი გადარჩევის გარეშე, ობიექტური კრიტერიუმით უნდა მიიღებოდეს გადაწყვეტილებები, ამ საქმეებში კი, გამოჩნდა, რომ კომისია, რომელსაც უნდა შეეფასებინა კანდიდატების უნარ-ჩვევები, არ იყო კვალიფიციური კადრებით დაკომპლექტებული. ამავე დროს, კომისია სვამდა კითხვებს, რაც არ იყო მიმართული კვალიფიკაციის შემოწმებისკენ,“ – ამბობს სალომე შუბლაძე „ბათუმელებთან“.

იურისტი ამჩნევს პოლიტიკური ხელისუფლების აქცენტსაც, როცა „ოცნება“ შრომით დავებში სასამართლოში საქმის მოგებაზე აკეთებს და აცხადებს, რომ სასამართლო თავისუფალია.

„ხელისუფლება ამას სათავისოდ იყენებს. მნიშვნელოვანია სამართლიანობის აღდგენა და პოლიტიკური პასუხისმგებლობის დადგენა, რაც უნდა მოხერხდეს,“ – დასძენს იურისტი.

• „გიორგი კოხრეიძის პასუხისმგებლობა არ დადგა“ – რა იცვლება მოგებული საქმეებით 

„სახელმწიფო აძლევს გადაწყვეტილების მიმღებ პირებს თვითნებობის საშუალებას – უკანონო გათავისუფლებების დადგენის შემდეგ პასუხი არავისთვის მოუთხოვიათ,“ – გვიყვება ანა ბერძენიშვილი, „საერთაშორისო გამჭვირვალობა საქართველოს“ იურისტი, რომელიც ხშირად იგებს სასამართლოში შრომით დავებს.

რეალურად რა იცვლება შრომითი დავის მოგებით გარდა იმისა, რომ ეს მნიშვნელოვანია სამართლიანობის აღდგენის თვალსაზრისით? – ამ შეკითხვით დავიწყეთ საუბარი ანა ბერძენიშვილთან. იურისტი ყურადღებას ამახვილებს იმაზე, რომ მოგებული შრომითი დავების და უკანონო გათავისუფლების დადასტურების შემდეგ, პასუხს არავინ აგებს.

ამის ნათელი მაგალითი გიორგი კოხრეიძე – აჭარის ტელევიზიის ყოფილი დირექტორი. მან რომ კრიტიკულად განწყობილი ჟურნალისტები ტელევიზიას უკანონოდ ჩამოაშორა, ეს სასამართლომაც დაადასტურა.

„გიორგი კოხრეიძის პასუხისმგებლობა ხომ არ დამდგარა აჭარის ტელევიზიის შემთხვევაში? ეს არის გზავნილი შემდეგი დირექტორებისთვის, როგორ დაიმორჩილონ სისტემა, მათ შორის, უკანონო გადაწყვეტილებების მიღებით,“ – ამბობს ანა ბერძენიშვილი და აქვე „ვაჟა ანანიძის საქმეს“ გვახსენებს: ბათუმის საზღვაო აკადემიის თანამშრომელი მას შემდეგ გაათავისუფლეს სამსახურიდან, როცა კოლეგები პლაგიატში ამხილა.

სასამართლომ პროფესორის უკანონო გათავისუფლება დაადასტურა და აკადემიას კომპენსაციის სახით 76 ათასი ლარის გადახდა დააკისრა. იმის გამო,  რომ საზღვაო აკადემია სასამართლოს კანონიერ ძალაში შესულ გადაწყვეტილებებს არ ასრულებდა, აკადემიას იძულებით აღსრულების საფასურის გადახდაც მოუწია.

„ეს დაახლოებით 3 ათასი ლარია… ჩვენ შემოსავლების სამსახურს ვთხოვეთ რეაგირება ამ საკითხზე, რომ სახელმწიფოს ფინანსური ზიანი მიადგა, მაგრამ არაფერი,“ – დასძენს ანა ბერძენიშვილი.

მეორე მნიშვნელოვანი პრობლემა, რის გამოც შრომითი დავის მოგება რეალურად მოგებას არ ნიშნავს, დროის ფაქტორია – სასამართლოს ზოგჯერ წლები სჭირდება ამ საქმეების განსახილველად.

თუმცა ანა ბერძენიშვილი შენიშნავს, რომ სასამართლო სხდომების ჩატარება შერჩევითია: მაგალითად, მოსამართლე ალექსანდრე გოგუაძემ ბათუმის საქალაქო სასამართლოში რამდენიმე კვირაში განიხილა „ვაჟა თავართქილაძის საქმე“. ეს ის მოქალაქეა, მოსამართლემ 1000 ლარით რომ დააჯარიმა საკუთარი საშაურმის ვიტრინაზე გამოკრული ამ წარწერისთვის – „ბათუმის ზონდერი მერი ხალხის მტერი“.

„ეს აჩვენებს იმას, რომ ამ ქვეყანაში სასამართლო სხდომების ჩანიშვნაც შერჩევითია… შრომითი დავები სასამართლომ შემჭიდროებულ ვადაში უნდა განიხილოს, თუმცა ცალსახად ასე არ ხდება,“ – თავის პრაქტიკას გვიზიარებს ანა ბერძენიშვილი.

იურისტი გვესაუბრა ახალ პრაქტიკაზეც, რომლის მიხედვითაც მოსამართლე კომპენსაციის გამოანგარიშების დროს ითვალისწინებს, დასაქმდა თუ არა უკანონოდ გათავისუფლებული სადმე?

„უზენაესმა სასამართლომ 2022 წელს ერთ-ერთ საქმეზე მიღებული გადაწყვეტილებით დაამკვიდრა პრაქტიკა, რომლის მიხედვითაც, თუ გათავისუფლებული ადამიანი დასაქმდა და აქვს შემოსავლის წყარო, მისთვის განაცდურის მიცემა ითვლება უსაფუძვლო გამდიდრებად.

მოსამართლემ ინდივიდუალურად უნდა გამოიანგარიშოს კომპენსაციის ოდენობა და გაითვალისწინოს ის გარემოება, რომ უკანონოდ გათავისუფლებულს ახალი სამსახური აქვს.

ეს მიდგომა ცალსახად არასწორია, რადგან სასამართლო დავები 3 და 4 წელი გრძელდება = შეუძლებელია, ამ დროში ადამიანმა მუშაობა არ დაიწყოს.

მაგალითად, ვაჟა ანანიძის შემთხვევაშიც სხვაგვარად მოხდებოდა კომპენსაციის დათვლა, მას რომ სხვა სამსახური ჰქონოდა,“ – განმარტავს ანა ბერძენიშვილი.

___

„ბათუმელებმა“ სტატია მოამზადა USAID სამართლის უზენაესობის პროგრამის მხარდაჭერით. პროგრამას ახორციელებს აღმოსავლეთ-დასავლეთის მართვის ინსტიტუტი (EWMI) ამერიკის შეერთებული შტატების საერთაშორისო განვითარების სააგენტოს (USAID) მხარდაჭერით.

სტატიის შინაარსზე სრულად პასუხისმგებელია „ბათუმელები“ და მასში გამოთქმული მოსაზრებები შესაძლოა არ ასახავდეს ზემოთ ნახსენები საერთაშორისო ორგანიზაციების შეხედულებას.