„1944 წლის ზამთარი იყო, დეკემბერი. თითქმის ნახევარი სოფელი აყარეს და გზას გაგვიყენეს. მთელი გვარი გაგვასახლეს, სოფელში თურქეთიდან ჩამოსული ლაზები ცხოვრობდნენ, ისინიც გაასახლეს. მაშინ მიზეზს არავინ კითხულობდა და არც არავინ გეტყოდა. განცხადებას დაწერდნენ, ერთი-ორი კომკავშირელი ხელს მოუწერდა და საკმარისი იყო. ბიძაჩვენი, ილია ზანდარაძე, მთავარი აგრონომი და იმ დროსთვის ძალიან განათლებული კაცი იყო, სამ ენაზე საუბრობდა. სოფლის საბჭოს თავმჯდომარესთან უსიამოვნებები ჰქონდა. ვფიქრობ, ჩვენ გასახლებაში მისი ხელიც ერია“, – იხსენებს გადასახლების ისტორიას ენვერ ზანდარაძე.
ზანდარაძეებმა შუა აზიაში, გადასახლებაში თორმეტი წელი გაატარეს. შვიდი წლის შემდეგ სტალინის სახელზე წერილი გაგზავნეს და სამშობლოში დაბრუნება ითხოვეს, თუმცა როგორც ენვერ ზანდარაძე გვიყვება, მათ სამშობლოში დაბრუნებაზე უარი მიიღეს: „პასუხი მოგვივიდა, თქვენი წერილი განხილვას არ დაექვემდებარაო“. ბერია აწერდა ხელს. სტალინის გარდაცვალების შემდეგ, 1954 წელს, კიდევ გავგზავნეთ წერილი. მაშინ დადებითი პასუხი მოგვივიდა და სამშობლოში დავბრუნდით“.
გადასახლების ისტორიის მოყოლას ნოდარ ზანდარაძე აგრძელებს: „როცა გადაგვასახლეს, მე ექვსი წლის ვიყავი. კიდევ ორი და მყავდა. ყველაზე პატარა ჩვილი იყო და გზაში გარდაიცვალა. გადასახლებაში დაიბადა ერთი ძმა და ორი და. არ ვიცი სად მიჰყავდათ გარდაცვლილები; ვერც იმას ვიტყვი, ყრიდნენ თუ ასაფლავებდნენ. ჩემი მშობლები ახალგაზრდები იყვნენ და გაუძლეს გადასახლების წლებს… ენვერის დედა კი იქ გარდაიცვალა.
ომი იყო და ცხოვრება ყველგან ჭირდა. ვცხოვრობდით მიწურის სახლებში, ჯანმრთელობას ვნებდა, მაგრამ სხვა რა გზა იყო. მედიცინა არ იყო და ექიმი. ბინძური წყლის გამო ტიფი და სხვადასხვა დაავადება ვრცელდებოდა. ის ბინძური წყალიც ათეულობით კილომეტრიდან უნდა გეზიდა.
პირველად ძალიან ცუდ ადგილზე მოვხვდით, განუვითარებელი დასახლება იყო, მაგრამ მოგვიანებით ქალაქთან ახლოს გადავედით, სადაც ქვანახშირის ორი შახტა და თამბაქოს ქარხნები მუშაობდა. ბიძაჩემმა ამ ქარხანაში დაიწყო მუშაობა და ყველას გვიპატრონა. თავდაუზოგავად ვმუშაობდით და ამით შევძელით გადარჩენა. ქარხნის მუშებს დღიური საკვები გვეძლეოდა, ეს ჩვენთვის დიდი შეღავათი იყო“.
ზანდარაძეებს გადასახლებიდან დაბრუნების შემდეგ საკუთარი სახლები გაყიდული დახვდათ: „ჩვენ სამსართულიანი, ახალი ხის სახლი გვქონდა, ამ მასალისგან საბჭოს შენობა იყო აშენებული. ბიძაჩემის სახლში კი სკოლა გაეხსნათ. დაბრუნების შემდეგ ბიძაჩემმა სკოლის ასაშენებელი მასალა თვითონ დაამზადა და საკუთარი სახლი ისე დაიბრუნა. რაც გაყიდული იყო, ახალი მეპატრონეებისგან მათი გამოსყიდვა მოგვიხდა. დაშლილი იყო ლაზების საცხოვრებელი სახლებიც“, – გვიყვება ნოდარ ზანდარაძე.
ზანდარაძეები ამბობენ, რომ გადასახლების წლები მძიმე იყო. თუმცა მათი შეფასებით, რეპრესიების ყველაზე მძიმე წელი 1937 იყო: „მაშინ უფრო სასტიკად ექცეოდნენ ხალხს. დევნიდნენ განათლებულ ადამიანებს, სასულიერო პირებს. სისასტიკის წლები ხშირად დგას საქართველოში. ყველას უნდა მე ვიყო, მე მქონდეს. რეჟიმსაც ბევრი იყენებდა პირადი ანგარიშსწორების მიზნით. მართალია, ყველა ერთნაირად ვერ იცხოვრებს, მაგრამ დღესაც არის სოფლებში ისეთი გაჭირვება, გადასახლების წლებში რომ ჰქონდათ ოჯახებს. გაზაფხულის მოსვლას იმიტომ ველოდებით, რომ ავდგეთ და უცხო ქვეყანაში სამუშაოდ წავიდეთ“.
გიორგი გოგიბერიძე, რეჟისორი, მონადირე 
ბათუმის საქალაქო სასამართლოში გრძელდება იუსუფ ლაკიევის, ფირუზ წულუკიძისა და თემურ ბახუნტარაძის სისხლის სამართლის საქმის განხილვა.
პროკურორ ვლადიმერ თურმანიძეს არ სურდა მოწმეს ამ კითხვაზე ეპასუხა. „ბატონო მოსამართლევ, შეაჩერეთ განსასჯელი და ეს კითხვა განარიდეთ, განსასჯელი ზემოქმედებს მოწმეზე“, – თქვა პროკურორმა.
აკაკი მოწყობილი: სტალინი ჩემთვის ასოცირდება ისეთ ადამიანთან რომელმაც არამარტო საქართველო და საბჭოთა კავშირი არამედ მსოფლიოც უკან დასწია. სამწუხაროდ ზოგიერთი ადამიანისათვის ის დღემდე გმირად რჩება, მოსწონთ მისი სიძლიერე, მისი იდეები სუპერ სახელმწიფოს შესახებ, მე ვფიქრობ მსგავსი შეფასება გაუმართლებელია. გასაგებია რომ ყველა იმპერია ძალადობას ეფუძნება, ყველა ასეთი წარმატება სისხლთან ასოცირდება, თუმცა ჩემთვის მიუღებელია. იმ ეპოქაში ძალიან ბევრი ადამიანი უსამართლობის მსხვერპლი გახდა, მილიონობით ადამიანის სიცოცხლე შეეწირა რეჟიმს. გმირად როგორ უნდა მიიჩნიო ადამიანი, რომელსაც საკუთარი ქვეყნისთვის არაფერი არ გაუკეთებია.
ალექსანდრე ცაგარელი: არ ვიტყვი იმას, სტალინი ჩემთვის კარგი იყო თუ ცუდი, მხოლოდ გეტყვით, რომ ჩემთვის სტალინი არის იმ ეპოქის ადეკვატური სახე, სხვანაირად იმ ეპოქაში და გარემოში წარმოუდგენელი იქნებოდა. ცხოვრების დონემ აშკარად მოიმატა მის პერიოდში, მოიგო სამამულო ომი, განუვითარებელი ქვეყანა აქცია სუპერსახელმწიფოდ. რეალურია, რომ არსებობდა მისი პიროვნული კულტი, ის წარმოადგენდა რევოლუციის იდეებს, ის იყო კომუნისტი და ხალხს ეს ახსოვდა, ბავშვობიდანვე აყვარებდნენ ყველას სტალინს და ბუნებრივია, რომ დღემდე უყვართ, რასაც ბავშვობაში ამ გზით გაყვარებენ, მერე ვეღარ გადაიყვარებ.
მარიამ ნიკურაძე: მე ვფიქრობ სტალინი დესპოტია, ბევრი ადამიანის სიცოცხლე შეიწირა. მომავალი ისტორიკოსი ვარ, უკვე მეორე კურსზე ვსწავლობ, ჯერ არ აღმომიჩენია სტალინის დადებითი თვისებები, უარყოფითი პერსონაა. ადამიანებს ასახლებდა, ხვრეტდა, რამდენი ადამიანი დახვრიტა მატარებელში… არ მესმის, როგორ შეიძლება მოგწონდეს სტალინი, თუმცა ჩვენ საზოგადოებაში ის მოსწონთ.
ლევან დუაძე: სტალინი ნიჭიერი ადამიანი იყო. როგორც ვიცი, პირადი არაფერი გააჩნდა, როგორც მოხელე, ისე მუშაობდა. არ ვიცი, შეიძლება ფიქრობდა, რომ რაღაც მაღალი სიკეთისთვის იბრძოდა, თუმცა მისი საშუალებები ვერანაირ მიზანს ვერ ამართლებს. საბჭოთა კავშირში ღმერთი არ იყო, ამიტომ აღმერთებდნენ სტალინს, ის იყო ღმერთის დროებით მოვალეობის შემსრულებელი. ასე ზრდიდნენ მაშინ თაობებს, ამიტომაც უყვართ, დღევანდელ თაობას კი არ უყვარს.
თიკა ლორთქიფანიძე: რთულია, მარტივად ვერ ვიტყვი. ვფიქრობ, ძლიერი პიროვნება იყო, მისდამი უარყოფითი დამოკიდებულება არ მაქვს. რა თქმა უნდა, ის ჩემთვის გმირი არ არის, გმირი არავისთვის არ უნდა იყოს, რადგან დიქტატორი იყო. სტალინმა რაც შექმნა, ყველაფერი სწორედ მისი ამ თვისების გამო მოხდა. თუმცა მომწონს მისი სიძლიერე, ბევრი რამის აღება შეიძლება მისგან.
ზურა გოცირიძე, იგივე ანარქია 18, ხუმრობს, რომ მხოლოდ ეს მეტსახელი აღმოჩნდა თავისუფალი, ისე კი იდეოლოგიური შეხედულებისამებრ აარჩია: „ილიას უნივერსიტეტში „პოლიტოლოგიას” ვსწავლობდი, მმართველობის ეს სისტემა ახლოსაა ჩემთან. შეიძლება ქაოსურად ჟღერს, მაგრამ მე ვფიქრობ, რომ ადამიანებს, ყველანაირი კანონის გარეშე შეუძლიათ ერთმანეთთან თანაცხოვრება. თუმცა ეს იყო მრავალი წლის წინ, ამჟამად ბათუმის უნივერსიტეტში მაგისტრატურას ვასრულებ იურიდიული მიმართულებით, თავისუფალ დროს კი მუსიკას ვუთმობ. როგორც იურისტი, წარმომიდგენია საკუთარი თავი, ადვოკატის თანაშემწეც ვიყავი, თუმცა არ ვაპირებ ამ მიმართულებით მუშაობას, ჩემთვის უმთავრესი მუსიკაა. ისე, ეს ორი საქმიანობა ერთადაც მშვენივრად გამოდის, იურიდიული განათლება მეხმარება ტექსტის წერისას, ადვოკატს საუბარში რეპის ტექნიკა სჭირდება, სათქმელი რომ გასაგებად წარმოთქვა, ამ ტექნიკას უნდა ფლობდე. მე ვხედავ კონტაქტს,” – ამბობს ზურა.
გიორგი ბაკურიძე, ფსევდონიმით ბენქს, საზღვაო აკადემიის სტუდენტია: „კაპიტანი უნდა გავხდე სამომავლოდ, გემის მართვის სურვილი ბავშვობიდან მაქვს. თუმცა ჩემი საყვარელი საქმიანობა მაინც მუსიკას უკავშირდება. მინდა, ისეთი სიახლე შემოვიტანოთ ამ სფეროში, რომ უფრო და უფრო მეტი მსმენელი გაგვიჩნდეს. 13 წლისამ დავიწყე ტექსტების წერა, მერე მელოდიების გაკეთებაც დავიწყე. ყოველთვის რეპი მომწონდა.”
ლაშა თავაძე, იგივე ტუგა. ეს ზედმეტსახელი იმიტომ შეარქვეს, რომ უცენზურო სიტყვების გამოყენება უყვარს, რაზეც ჯგუფის წევრების თანხმობას ვერ იღებს, ამის გამო ჩამწერ სტუდიაში შეპარვა უწევს. ამბობს, რომ ეს საჭიროა პროტესტის გამოსახატავად: „ჯგუფში ყველაზე ძირძველი რეპერი ვარ. ბავშვობიდან ვუსმენ როკს, მაგრამ რეპს მეტი რიტმულობა მოაქვს. მერე რეპისა და როკის სინთეზი გავაკეთე, ძალიან კარგი გამოდის. ყველაფერს ვაპროტესტებთ, რაც მოძრაობს და ჯერ არ მოძრაობს იმისთვის, რომ იმოძრაოს. რეპი არ არის სიმღერები სიყვარულზე, რეპი პროტესტია,” – ამბობს ლაშა.
ტექსტებს ერთადაც წერენ და ცალ-ცალკეც, მუსიკას ზურა და გიორგი აწყობს. ტექსტის წერა ყველაზე მეტად რომას ეზარება. რომა ზოსიძე 18 წლისაა, ბათუმის უნივერსიტეტში ტურიზმის ფაკულტეტზე სწავლობს, პირველ კურსზეა: „რეპი არის ყველაზე თავისუფალი სტილი, შეგიძლია მუსიკით აბსოლუტურად ყველაფერზე ილაპარაკო. მე ჩემი მუსიკით ჩემ ირგვლივ არსებულ მოვლენებზე ვსაუბრობ. ყველაფერზე ვწერ, გარდა სიყვარულისა.”
სიმონა კავთელაძე ჯგუფის ყველაზე ახალი წევრია, ამასთანავე ყველაზე პატარა, 16 წლის, სკოლის მოსწავლე: „ხშირად გვიგზავნიან ვიდეოებს, თავიანთ შესრულებულ რეპს გვაფასებინებენ, ასე გამოაგზავნა სიმმაც. ღრმა პოეზია მოდიოდა მისი ნამღერიდან, ტექსტებს ძალიან კარგად წერს, თუმცა ცოტა სევდიანია, რეპს კი სხვანაირი რიტმი აქვს, ამ ხრივ სტილია შესაცვლელი, რადგან ჩვენს მსმენელს აქტიური მუსიკა მოსწონს.” – ამბობს ზურა.
