ასობით ადამიანი საქართველოში სხვადასხვა დაავადების გამო ძლიერ ტკივილს განიცდის და იტანჯება. მათთვის მორფინის მიწოდებისას სახელმწიფო თავს იკავებს, მორფინის გარეშე კი მათი ტკივილი არ ყუჩდება.
ერთი თვის წინ საქართველოში კვლევის შედეგი გამოქვეყნდა, რომელშიც კონკრეტულ მონაცემებზე დაყრდნობით აღნიშნულია, რომ „კიბოთი დაავადებული და აივ/შიდსის ბოლო სტადიით დაავადებულ პაციენტთა 80%, ხოლო გულ-სისხლძარღვთა და ფილტვის ქრონიკული ობსტრუქციული დაავადების მქონე პაციენტთა 67% სიცოცხლის დასასრულს საშუალო ან ძლიერი ინტენსივობის ტკივილს განიცდის“.
ამ კვლევას „შეაჩერე ტკივილი“ ერქვა. პროექტი ფონდი „ღია საზოგადოება საქართველოს“ მხარდაჭერით მომზადდა. კვლევის შედეგები ჯანდაცვის სამინისტროს ეჭვქვეშ არ დაუყენებია, აქ ვითარების გამოსწორებაზე საუბრობენ. „ბათუმელები“ დაინტერესდა, კონკრეტულად რა შეიცვლება ამ მიმართულებით.
„ჩვენ ვცდილობთ, რომ გაჩნდეს ლეგალური გზა – თუკი პაციენტი არ კვდება და ძლიერი ტკივილი აწუხებს, რომელიც არ ემორჩილება ჩვეულებრივ ტკივილგამაყუჩებელს, მას უნდა მისცენ მორფინი, თუნდაც დროებით სჭირდებოდეს…“ – აღნიშნავს ფატი ძოწენიძე, ტკივილის პოლიტიკის ექსპერტი. იგი ხელმძღვანელობდა პროექტს „შეაჩერე ტკივილი“.
პროექტის ფარგლებში ქვეყნის მასშტაბით ექიმები 2016 წელს, ხოლო პაციენტები 2017 წელს გამოკითხეს. გამოჩნდა პრაქტიკა: მორფინის გამოწერამდე ექიმი მტკიცედ უნდა იყოს დარწმუნებული, რომ პაციენტი 6 თვეზე მეტხანს ვერ იცოცხლებს. როგორც კვლევაში ვკითხულობთ, სწორედ ამიტომ, იმის შიშით, რომ არ შეცდნენ სიკვდილის ვადის დადგენაში, ექიმები ოპიოიდებს [მორფინს] იქამდე არ ნიშნავენ, სანამ პაციენტს სიკვდილის მოახლოების ნიშნები არ გამოეხატება.
რატომ იქცევიან ექიმები ასე? – ფატი ძოწენიძე ამბობს, რომ ექიმებს პასუხისმგებლობა აშინებთ და არსებობს ცოდნის პრობლემაც.
„ორი სახის პრობლემა გამოიკვეთა, რის გამოც გვაქვს ეს სურათი,“ – გვიყვება ფატი ძოწენიძე. – „ერთია მოსაზრება, რომ ოპიოიდურ საშუალებებს აქვთ მიჩვევის პოტენციალი და მეორე დივერსია, ანუ იმის რისკი, რომ შესაძლოა დანიშნული მედიკამენტი ვინმემ არასწორად გამოიყენოს. ექიმებს რეალურად აქვთ ცოდნის პრობლემა, რადგან თუკი სწორად უნიშნავ მედიკამენტს, შესაბამისი დროით და დოზით, იშვიათად ხდება დამოკიდებულების განვითარება. ფიზიკური დამოკიდებულება შეიძლება განვითარდეს, მაგრამ მსგავსი დამოკიდებულება საგულე საშუალებებმა ან სტეროიდებმაც შეიძლება გამოიწვიონ. იგივეა ანტიდეპრესანტებზეც: ადამიანი უცებ ვერ შეწყვეტს ანტიდეპრესანტის მიღებას, ნელ-ნელა უნდა შეამციროს დოზა, რადგან ორგანიზმი უკვე შეჩვეულია. მთავარია, არ განვითარდეს ფსიქოლოგიური დამოკიდებულება. ფიზიკური დამოკიდებულება არ არის იგივე, რაც დამოკიდებულების სინდრომი,“ – მიიჩნევს ექსპერტი.
კვლევის ავტორების აზრით, მეორე მიზეზი, რის გამოც ადამიანებს მორფინს არ აწვდიან და ტანჯვისთვის იმეტებენ, არის შიში – სხვამ არ მოიხმაროს მორფინი.
„მაგრამ მგლის შიშით ცხვარი ვის გაუწყვეტია?“ – კითხულობს კვლევის – „შეაჩერე ტკივილი“ ხელმძღვანელი. ფატი ძოწენიძე მიიჩნევს, რომ რისკის დაზღვევაზე სამართალდამცავმა უწყებებმა უნდა იმუშაონ. ის ასევე გვისახელებს ოფიციალურ მონაცემს, რომლის მიხედვითაც დივერსიის მაჩვენებელი – 0,23 პროცენტი, ანუ როცა პაციენტისთვის დანიშნული მორფინი სხვამ გამოიყენა.
ფატი ძოწენიძე, ასევე, ამახვილებს ყურადღებას სამოქალაქო და პოლიტიკურ უფლებათა საერთაშორისო პაქტზე, რომლის მიხედვითაც ადამიანი ტანჯვის ობიექტია, თუკი მას არ აქვს ხელმისაწვდომობა შესაბამის მედიკამენტთან, მორფინი კი მედიკამენტად არის მიჩნეული.
ეთანხმება თუ არა კვლევის შედეგებს ჯანდაცვის სამინისტრო და თუ ეთანხმება, რა კეთდება პრობლემის მოსაგვარებლად? – ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს ჯანდაცვის დეპარტამენტის რეგულირების სამმართველოს უფროსი, ნათია ნოღაიდელი ამბობს, რომ შედეგებს ეთანხმება და მუშაობა ამ კუთხით სამინისტრომ ჯერ კიდევ 2012 წელს დაიწყო.
„კარგა ხანია დაწყებულია ამ მიმართულებით მუშაობა. ჩვენ წინა თვეებშიც შევხვდით აღნიშნული კვლევის ორგანიზატორებს და შევაჯერეთ პოზიციები. კვლევის შედეგებს, გარკვეულწილად ვეთანხმებით. უნდა აღინიშნოს, რომ ეტაპობრივად უფრო ხელმისაწვდომი ხდება მედიკამენტები, რომლებიც ტკივილის მართვისთვის გამოიყენება. თუმცა, დადგა ის ეტაპი, რომ საჭიროა წინ წასვლა,“ – გვითხრა ნათია ნოღაიდელმა.
სამინისტროს პასუხისმგებელ პირს კონკრეტული ციფრები შევახსენეთ კვლევიდან – 80 პროცენტი პაციენტების, რომლებიც იტანჯებიან სამინისტროს პოლიტიკის გამო. ნათია ნოღაიდელმა ამ შემთხვევაში თქვა, რომ არ იცის, რამდენად სწორია ეს მონაცემები, რაც კვლევაშია მითითებული.
„რეალურად ეს სწორია თუ არაა, ამას ნამდვილად ვერ გეტყვით… მოგეხსენებათ, საბჭოთა ეპოქაში ეს საკითხი ბევრ ადმინისტრაციულ ბარიერთან იყო დაკავშირებული, იგივე იყო 90-იან წლებშიც. 2008 -2012 წლებში მთელი რიგი ცვლილებები განხორციელდა ნორმატიულ სივრცეში და გარკვეულწილად შერბილდა ტკივილის მართვასთან დაკავშირებული პოლიტიკა. ეს არის საკმაოდ სენსიტიური თემა და არ ეხება მხოლოდ ჯანდაცვის სამინისტროს, ეს ეხება შინაგან საქმეთა სამინისტროს, განათლების საკითხებს… მთავარია, დაცული იყოს სწორი ბალანსი… ვეთანხმებით კვლევის ავტორებს, რომ მედიკამენტები უნდა იყოს ხელმისაწვდომი, მაგრამ არ უნდა დაგვავიწყდეს, რომ არსებობს ავად მოხმარების რისკი. მე არ ვარ სამართალდამცავი ორგანო, აუცილებელია ბერკეტების შემუშავება, რომლებიც ასეთ ფაქტებს მინიმუმამდე დაიყვანს. ეს ეტაპობრივად უნდა მოხდეს, ერთბაშად ლიბერალური კანონმდებლობის მიღება ვერ მოხდება,“ – მიიჩნევს ნათია ნოღაიდელი.
თუკი განუკურნებელი დიაგნოზის მქონე ადამიანების უმრავლესობა ტკივილისგან ისევ იტანჯება, რა შედეგი დადო სახელმწიფომ? – ჯანდაცვის სამინისტროს წარმომადგენელს ეს მას შემდეგ ვკითხეთ, რაც ექვსწლიანი საქმიანობა ნაწილობრივი აღწერა. პასუხად კი ის მივიღეთ, რომ ეს პრობლემა ამ გაზაფხულზე დადგა. ნათია ნოღაიდელმა არც ის უარყო, რომ ვერ დაინახავდნენ კონკრეტულ პრობლემას – პაციენტების ტანჯვას მედიკამენტების არქონის გამო, თუკი არასამთავრობო ორგანიზაცია ამ კუთხით არ იმუშავებდა.
„პრობლემა რომ აღმოჩნდეს, ამისთვის უნდა არსებობდეს შესაბამისი მექანიზმი. ჩვენთან ასეთ კვლევებს ძირითადად არასამთავრობო სექტორი ატარებს,“ – აღნიშნა ნათია ნოღაიდელმა.
რატომ ვერ მივიდა პაციენტების ტანჯვის ამბავი სამინისტრომდე? – ნათია ნოღაიდელმა ამჯერად გვითხრა, რომ ასე არ არის საქმე. „ჩვენთან როცა ხდება მომართვა, სამინისტრო ყველა ბერკეტს იყენებს იმისთვის, რომ ადამიანებისთვის ეს მედიკამენტი იყოს ხელმისაწვდომი… ოჯახის ექიმებს შეუძლიათ დანიშნონ, მაგრამ მაინც არ აკეთებენ და ჩვენ ყველაფერს ვაკეთებთ იმისთვის, რომ ექიმებს მივცეთ სათანადო ცოდნა,“ – გვითხრა მან.
არსებული პრაქტიკის მიხედვით, გადაწყვეტილებას პაციენტისთვის მორფინის დანიშვნის შესახებ ოჯახის ექიმი იღებს. ოჯახის ექიმს ასევე შეუძლია მორფინის დანიშვნის შესახებ გადაწყვეტილების მიღების პროცესში კომისია ჩართოს. ამ ვითარებაში პაციენტი იშვიათად მიდის სამინისტრომდე მორფინის მოთხოვნით.
„ჩვენ გვაქვს კანონმდებლობა ჯანმრთელობის დაცვის შესახებ, სადაც სიტყვა ტკივილი ნახსენები საერთოდ არ არის,“ – ამბობს ტკივილის პოლიტიკის ექსპერტი, ფატი ძოწენიძე. კვლევის -„შეაჩერე ტკივილის“ ორგანიზატორებმა ჯანდაცვის სამინისტროს, ასევე, პარლამენტს კონკრეტული საკანონმდებლო ცვლილებების პაკეტი შესთავაზეს. ესეც ერთი თვის წინ მოხდა. კანონებში ჯერ ცვლილება არ შესულა.
პარლამენტის ჯანდაცვის კომიტეტმა, როგორც ფატი ძოწენიძე გვიყვება, ინიციატივა მოიწონა და თავად გახდა კანონში ცვლილების შეტანის ინიციატორი. ამ შემთხვევაში საუბარია ჯანმრთელობის შესახებ საქართველოს კანონში კონკრეტული ტერმინების დაზუსტებაზე.
პარლამენტში უკვე დარეგისტრირებული კანონპროექტის განმარტებით ბარათში ვკითხულობთ:
„მოქმედი კანონის მე-3 მუხლის ტ4 პუნქტი ყალიბდება ახალი რედაქციით, რომლის თანახმად, პალიატიური მზრუნველობა არის მომსახურება მულტიდისციპლინური მიდგომით, რომელიც ტკივილისა და სხვა ფიზიკური, ფსიქო-სოციალური, სულიერი პრობლემების ადრე გამოვლენის, სწორი შეფასების, პრევენციის, მკურნალობის, სულიერი თანადგომისა და ტანჯვის შემსუბუქების გზით, აუმჯობესებს იმ პაციენტებისა და მისი ოჯახის წევრების ცხოვრების ხარისხს, რომლებსაც აქვთ ქრონიკული ან/და სიცოცხლისთვის სახიფათო დაავადებასთან დაკავშირებული პრობლემები.
აგრეთვე კანონის მე-3 მუხლს ემატება „ტ6“ და „ტ7“ პუნქტები, რომლის თანახმად სამართლებრივ სივრცეში შემოდის ახალი დეფინიციები „ჰოსპისური მზრუნველობა“ და „ჰოსპისი“. გარდა ამისა, კანონპროექტის თანახმად, ჰოსპისის გახსნისათვის საჭიროა თანხმობა, რომელსაც გასცემს საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრის შესაბამისი სამსახური. კანონპროექტი აგრეთვე მოიცავს ჰოსპისის საქმიანობისთვის საჭიროა სპეციალური თანხმობის ფორმის შემუშავების და შესაბამისი კანონქვემდებარე ნორმატიული ბაზის ამ კანონთან შესაბამისობაში მოყვანის ვალდებულებას“.
კანონში ცვლილების შესვლის შემდეგ ცვლილებები უნდა შევიდეს ჯანდაცვის მინისტრის, ასევე ჯანდაცვის და შსს მინისტრების ამ მიმართულებით გამოცემულ ერთობლივ ბრძანებებშიც. „შეაჩერე ტკივილის“ ავტორებმა ცვლილებების პაკეტი ჯანდაცვის სამინისტროში ამ კუთხითაც შეიტანეს. თუმცა სამინისტროში თვლიან, რომ „დოკუმენტი დასახვეწია“.
„იმ ქვეყნებში, სადაც ამას მიაღწიეს, წლები დასჭირდათ. ჩვენ ლიბერალიზაციის მიმართულებით პირველი ნაბიჯები რამდენიმე წლის წინ გადავდგით და ეტაპობრივად მივდივართ წინ, ამ ეტაპზეც იგეგმება გარკვეული აქტივობების განხორციელება… გადამუშავებას და დახვეწას საჭიროებს ეს დოკუმენტი, რაც შემოგვთავაზეს, ამასთან, დოკუმენტი საჭიროებს პირველ რიგში მორგებას არსებულ მარეგულირებელ სივრცესთან. პრაქტიკულად ეს არის ახალი მიდგომები, ექიმებს სჭირდებათ სათანადო ცოდნა და შესაბამისი დრო მათ პრაქტიკაში დასანერგად,“ – აღნიშნა ჯანმრთელობის დაცვის დეპარტამენტის რეგულირების სამმართველოს უფროსმა ნათია ნოღაიდელმა „ბათუმელებთან“
„თუ მივანებეთ, არაფერს შეცვლიან,“ – ასეთი განწყობა აქვს ფაქტი ძოწენიძეს, ტკივილის პოლიტიკის ექსპერტს კანონმდებლობაში შესაბამისი ცვლილებების განხორციელების პროცესზე. იგი მიიჩნევს, რომ ახალი საკანონმდებლო რეგულაციები უნდა ეყრდნობოდეს უშუალოდ ტკივილს, მის სიძლიერეს და ინტენსივობას და არა იმას, თუ სიკვდილამდე რამდენი დღე დარჩა პაციენტს.
ფატი ძოწენიძის აზრით, თუკი მორფინს დროულად მიაწვდიან პაციენტებს, ამით სახელმწიფოს ფინანსური ხარჯი მნიშვნელოვნად არ გაიზრდება. ტკივილის პოლიტიკის ექსპერტი არ თვლის, რომ სახელმწიფო თავს მორფინის პაციენტებისთვის მიწოდებაზე ამის გამო იკავებს.
ექსპერტი კიდევ ერთ სტიგმაზე საუბრობს:
„რეალურად ძალიან გაგვიჭირდა პაციენტების ჩაწერა. ზოგს საუბარი არ სურს, აღარ შეუძლია ტკივილის გამო, ზოგიერთმა არ იცის, რომ მორფინს უკეთებენ და ახლობლებიც გთხოვენ, არ უთხრათ, ინერვიულებსო. არადა, მორფინი ჩვეულებრივი მედიკამენტია. არსებობს სტიგმა, რომ თუკი მორფინს გინიშნავენ, ეს სიცოცხლის ბოლო ეტაპია. ეს მითია. შესაძლოა მორფინის მიღება მკურნალობის ნაწილი იყოს და ამ დროს ადამიანი ექვემდებარებოდეს მკურნალობას.“
