Batumelebi

ქალბატონო ირმა, რა არის ისტერიკა და როდის მიმართავს ბავშვი მას?

ისტერიკა, ეს არის ოპოზიციურ-დევიანტური ანუ დაუმორჩილებელი ქმედების ერთ-ერთი მსუბუქი ფორმა, რომელსაც ბავშვი ავლენს თავისი მოთხოვნილების დასაფიქსირებლად. ისტერიკების სიხშირე შეიძლება განპირობებული იყოს სამი ფაქტორით, პირველი გახლავთ – აღზრდის ფაქტორი, ანუ არასწორი სტრატეგია ოჯახში. ეს ხდება მაშინ, როცა ოჯახში ყველა ერთობლივად არ მოქმედებს, მაგალითად, დედა გაუწყრა, მამა მოეფერა და ა.შ. მეორე მიზეზი შეიძლება იყოს ისტერიკა, როგორც მანიპულაციის საშუალება – როცა ბავშვი ცდილობს ამ გზით შეასრულებინოს უფროსებს თავისი სურვილები და მესამე ფაქტორი გამომდინარეობს ბავშვის ქცევის დარღვევიდან, როდესაც ბავშვს აღენიშნება ფსიქოლოგიური განვითარების შეფერხება.

რა ასაკში იწყებს ბავშვი ისტერიკას და რატომ?

ხშირად მშობლებს ჰგონიათ, რომ ბავშვის კრიტიკული, ანუ გარდატეხის პერიოდი 13-14 წლის ასაკში დგება, მაგრამ ცოტამ თუ იცის, რომ პირველი გარდატეხის პერიოდი ბავშვებს სამიდან ხუთ წლამდე ასაკში აქვთ. სწორედ ამ პერიოდში სჭირდებათ მათ ყველაზე მეტი ყურადღება და თანადგომა, რომ გამოხატონ და დააფიქსირონ თავიანთი პიროვნება. ხუთ წლამდე ბავშვის ფსიქიკაში ხდება ყველაზე მნიშვნელოვანი ძვრები, ამ დროს აცნობიერებენ ისინი თავიანთ სქესს და უყალიბდებათ ქცევის ნორმებიც. სწორედ ამ დროს შეიძლება გამოავლინოს ბავშვმა პირველი ისტერიკა.

როგორ შეიძლება განსაზღვროს მშობელმა, ეს შეგნებული ისტერიკაა, თუ ქცევის დარღვევა?

მშობელმა ეს გარემოებიდან გამომდინარე უნდა განსაზღვროს. როცა ბავშვი მაღაზიაში მართავს ისტერიკას და კივილ-წივილით ითხოვს სათამაშოს ყიდვას, ის ამას შეგნებულად აკეთებს და სურს თავისი გაიტანოს. მაგრამ, უნდა ვიცოდეთ, რომ ჯანსაღი ბავშვი არასოდეს ტირის ორი და სამი საათი, ის იაზრებს თავის ქცევას და როგორც კი მიხვდება, რომ მას ეს არ გაუვა, იმ წამსვე ანებებს თავს ტირილს. მაგრამ, თუ ბავშვის ისტერიკა ხშირად მეორდება, ამას თან ახლავს გარკვეული სიმპტომატიკა

–  ეჭიმება ხელები და ფეხები, თავს უკან აგდებს და ისტერიკის დროს მისი ორგანიზმი ზედმეტად რიგიდულია, ამ შემთხვევაში აუცილებლად უნდა მივმართოთ სპეციალისტს, რადგანაც შესაძლოა იყოს გარკვეული დარღვევები ფსიქიკაში.

ისტერიკის გარდა სხვა რა სახით შეიძლება იყოს გამოხატული ქცევის დარღვევები?

ქცევის დარღვევა ისტერიკის გარდა შეიძლება სხვადასხვა ფორმით იყოს გამოვლენილი. მაგალითად, თუ ბავშვი 3-დან 5 წლის ასაკში არ აფიქსირებს საკუთარ პიროვნებას, არ იჩენს არანაირ ინიციატივას, არის ინდიფერენტული, არ აქვს სურვილი შევიდეს კონტაქტში არც თანატოლებთან, არც უფროსებთან, ერთობა მხოლოდ ერთი ტიპის, ერთი სფეროს სათამაშოებით, თავის სურვილებს აფიქსირებს მხოლოდ ტირილით და აგრესიით, ისვრის და ამტვრევს ნივთებს _ ეს არ არის უბრალოდ ცუდი ხასიათი, შესაძლოა ამ დროს საქმე გარკვეულ ფსიქიკურ დარღვევებთან (გონებრივი ჩამორჩენა, ფსიქოლოგიური განვითარების შეფერხება, აუტისტური სპექტრი და ა.შ.) გვქონდეს, რომელთა რიცხვიც ბოლო პერიოდში ძალიან მზარდია, ამიტომ აუცილებელია დროული კონსულტაცია ნეიროფსიქოლოგთან ან ფსიქონევროლოგთან.

რა ზომებს უნდა მიმართოს მშობელმა ბავშვის ისტერიკის დროს?

როცა ბავშვი შეგნებულად იწყებს ისტერიკას, მშობლის მხრიდან უნდა მოხდეს მისი საქციელის სრული იგნორი, არც არანაირად ვაფასებთ მის ქცევას და მის პიროვნებას, ანუ არ ვეუბნებით, რომ შენ ცუდი ხარ, ცუდად იქცევი და ა.შ. ეცადეთ აუხსნათ, რომ საჭიროა იმის შესრულება, რასაც თქვენ მას სთხოვთ იმ მომენტში, მაგალითად, თუ სტუმრად ხართ, ანუ მის ქცევას საზოგადოებაც აფიქსირებს, ბავშვი კი სახლში არ მოგყვებათ, მას მშვიდად უნდა აუხსნათ – „მე მივდივარ სახლში და შენ ჩემთან ერთად უნდა წამოხვიდე, ასეა საჭირო“.

იმ შემთხვევაში, თუ ბავშვი უფრო მეტად გაჭირვეულდა, ცოტა ხანი საერთოდ დაანებეთ თავი და თუ არაფერი შეიცვალა, შეეცადეთ დაამშვიდოთ ან აუცილებლად მოკიდეთ ხელი და თუნდაც ძალით წაიყვანეთ სახლში. სახლში მიყვანისას კი შეგიძლიათ მისცეთ შენიშვნა, დატუქსოთ და დასაჯოთ კიდეც, ოღონდ დასჯა არავითარ შემთხვევაში არ გულისხმობს ცემას ან ყვირილს.

თუ ბავშვი ისტერიკას სახლში მიმართავს, იდეალური ხერხია ტაიმ-აუტი. ეს აქტიურად გამოყენებადი მეთოდია ფსიქოლოგიაში. ტაიმ-აუტისას ბავშვი უნდა შეუშვათ ოთახში, სადაც იგი ვერ გაერთობა და ვერაფერ სასიამოვნოს ვერ გააკეთებს. თუ ის ძალიან პატარაა, კარი შეღებული დატოვეთ, რომ აკონტროლოთ, რამე არ დაიშავოს, თუმცა ის ვერ უნდა ხედავდეს, რომ თქვენ მას ყურადღებას აქცევთ. თუ ბავშვის გაყვანა პრობლემაა, მაშინ უთხარით, რომ არ მოგწონთ მისი ქცევა, ამიტომ არ გსურთ მასთან ერთად ყოფნა და თქვენ დატოვეთ ოთახი.

ყურადღება არ მიაქციოთ მის ტირილს, არც ყვირილს, რაღაც პერიოდის შემდეგ კი შეამჩნევთ, რომ მან ტირილს უკლო. პირველი ნაბიჯი თქვენ არ უნდა გადადგათ, მაგრამ შეგიძლიათ მისი პირველი ნაბიჯის პროვოცირება, საამისოდ შეგიძლიათ უბრალოდ მისი მხედველობის არეში გამოჩნდეთ. მიეცით მას საშუალება მოვიდეს, ცრემლი მოიწმინდოს, გამოხატოს სინანული, რის შემდეგაც აუცილებლად უნდა მოეფეროთ მას და აუხსნათ, რომ ის ცუდად მოიქცა. დასჯილი ბავშვი არ უნდა დატოვოთ იგნორირებული, რომ არ გაუჩნდეს არასრულფასოვნების კომპლექსი და იმის შეგრძნება, რომ ის არ უყვართ.

რა გარემო უნდა შეუქმნათ ბავშვს თავიდანვე, ასეთი ქცევების თავიდან ასაშორებლად?

სასურველია ბავშვი ხშირად იყოს მწვანე გარემოში, ისეირნოს ბუნებაში, ასევე მნიშვნელოვანია არ მოვაცილოთ ბავშვი საზოგადოებას, სასურველია დროს ატარებდეს თანატოლთა საზოგადოებაში, ეს ძალიან დიდ როლს თამაშობს ნებისყოფის ჩამოყალიბებაში. როცა ბავშვი უფროსს ურტყამს, უფროსისგან საპასუხო საქციელისას თავს დაჩაგრულად გრძნობს, მაგრამ თუ მას თანატოლი უპასუხებს აგრესიით, ეს ბავშვისთვის მისაღები ხდება, ის უკან იხევს, ასე ბავშვები ერთმანეთს ნებისყოფას უყალიბებენ.

ყველა მშობელმა უნდა გაითავისოს, რომ საკუთარი შვილისთვის ყოველთვის უნდა გამონახოს დრო, რაც არ უნდა დაღლილი იყოს, აუცილებლად უნდა დაჯდეს შვილთან ერთად და თუნდაც ნახევარი საათით მაინც ეთამაშოს მას, ოღონდ ეთამაშოს არა დირექტივებით – ეს აქ არ დადო, ასე არ დაჯდე და ა.შ., არამედ აყვეს მას თამაშში და ამით დაეხმაროს მას მშობელთან კონტაქტის დამყარებაში. ბავშვს აუცილებლად უნდა შევთავაზოთ მისთვის აუცილებელი თამაშები და აქტივობები, მიეცით მას პლასტელინი, სახატავი რვეული და ფანქრები. შეეცადეთ, მისი ფსიქიკა ნაკლებად დატვირთოთ კომპიუტერითა და ტელევიზორით. ასევე აუცილებლად უნდა გვახსოვდეს, რომ ბავშვებს ესმით ჩვენი საუბარი, მათ იციან რა გვინდა ჩვენ მხოლოდ მაშინ, როცა ჩვენ მათ ვესაუბრებით და ვუხსნით, თუ რას ვითხოვთ მათგან.

საყოფაცხოვრებო ნარჩენები ყოველდღიურად იზრდება, რასაც რამდენიმე ფაქტორი განაპირობებს. პირველ რიგში, ესაა მოხმარებული საგნების ზრდა, ასევე, შესაფუთი მასალებისა და ერთჯერადი გამოყენების საგნების რაოდენობა. საზოგადოების ცალკეულ ჯგუფებში უკვე დაიწყეს ფიქრი იმაზე, თუ როგორ უნდა შემცირდეს ნარჩენები.

მოქალაქეთა ჯგუფმა პეტიცია გამოაქვეყნა და მსხვილ სავაჭრო ქსელ „კარფურს“ მოუწოდა დაიწყოს პოლიეთილენის პარკების გამოყენების შემცირება ქსელში და ასე შეამციროს თავისი საქმიანობით გამოწვეული უარყოფითი ზეგავლენა გარემოზე. „კარფურში“ ხილს, ბოსტნეულსა და სხვა მცენარეულ საკვებს მყიდველს ცალ-ცალკე პოლიეთილენის პარკში უწყობენ.

„მომხმარებელი იძულებულია ყოველი პროდუქტისთვის გამოიყენოს ცალკე პარკი, მაშინ, როცა უფრო პრაქტიკული და გარემოსდაცვითი თვალსაზრისითაც მისაღებია პროდუქტების აწონვა და ერთ ჩანთაში მოთავსება,“ – ნათქვამია პეტიციაში.

პეტიციის ავტორთა თქმით, თუკი ერთ პოლიეთილენის პარკზე განათავსებენ პროდუქტის ფასის მაჩვენებელ „სტიკერს“, დახლთან შესაძლებელი იქნება ფასის მაჩვენებლების სკანირება, ამით კი დამატებით პარკების გამოყენების საჭიროებას ავიცილებთ.

„ყველა ადამიანს შეუძლია დიდი როლი ითამაშოს პოლიეთილენისა და პლასტმასის გამოყენების შემცირებაში. მაგალითად, საყიდლად წაიღოს ნაჭრის ჩანთა. ამას თუ გააკეთებს, პოლიეთილენი შემცირება. ხშირად მოქალაქეებს ჰგონიათ, რომ თუ ცელოფნის პარკებს გადააგდებენ ნაგავსაყარზე, ამით მოგვარდება პრობლემა. არადა, ეს პარკები ბუნებაში მიდის. მაგალითად, სვანეთში არ არის ნაგავსაყარი, პოლიეთილენის პარკები ბუნებაში ხვდება. კახეთისკენ რომ წახვალ, ბევრ ადგილას არის მსგავსი სიტუაცია. პასუხისმგებლობა თითოეულმა მოქალაქემ უნდა იგრძნოს. როდესაც წყლის ბოთლს პოლიეთილენის პარკში ჩაგიდებენ, ამაზე უნდა თქვა უარი და პარკის გარეშე წამოიღო. როდესაც დაინტერესდებიან, თუ რატომ აკეთებს ამას, უნდა უთხრა, რომ გული შეგტკივა გარემოზე“, – ამბობს პეტიციის ავტორი თამარ ბოკუჩავა.

მისივე თქმით, სახელმწიფომ უნდა დაიწყოს კამპანია მოსახლეობის განათლების დონის ასამაღლებლად. „ვიდეორგოლები უნდა გავიდეს მედიით იმისათვის, რომ ხალხმა დაიწყოს ამაზე ფიქრი“, – ამბობს თამარი.

`საქართველოს მყარი ნარჩენების მართვის კომპანიის“ დირექტორის მრჩეველი ხათუნა ჩიკვილაძე ამბობს, რომ უკვე დაიწყეს საინფორმაციო კამპანია ნარჩენების შესამცირებლად.

„კამპანია არასამთავრობოებთან ერთად დავიწყეთ მთელ საქართველოში, მათ შორის აჭარაში. აგვისტო-სექტემბრის პირველ ნახევარში შევხვდებით მუნიციპალიტეტების წარმომადგენლებს და ვისაუბრებთ, თუ რა შეიძლება გაკეთდეს ნარჩენების შესამცირებლად. ვისაუბრებთ, როგორ შეიძლება შესრულდეს ასოცირების შეთანხმების ფარგლებში აღებული ვალდებულება“, – ამბობს ხათუნა ჩიკვილაძე.

ამჟამად საქართველოში აშშ-ის საერთაშორისო განვითარების სააგენტოს (UშAID) პროექტი – „ნარჩენების მართვის ტექნოლოგიები რეგიონებში“ ხორციელდება. პროგრამა საქართველოს მთავრობას დაეხმარება ორ სამიზნე რეგიონში, კახეთსა და აჭარაში, ნარჩენების მართვის მართებული სისტემის ჩამოყალიბებაში. შერჩეულ მუნიციპალიტეტებში განხორციელდება პილოტური ღონისძიებები ადამიანის ჯანმრთელობაზე, გარემოზე ნარჩენების მავნე ზემოქმედებისა და ნაგავსაყრებიდან სათბური აირების შესამცირებლად. კახეთსა და აჭარაში პროექტით გათვალისწინებულია ნარჩენების მართვის სისტემის ჩამოყალიბების, გადაწყვეტილების მიღებისა და განხორციელების ყველა ეტაპზე საზოგადოებრივი ცნობიერების ამაღლება 4 ღ-ის (ნარჩენების შემცირება, ხელახალი გამოყენება, გადამუშავება, ენერგიად გარდაქმნა) პრინციპთან მიმართებაში.

ზოგადად, ნარჩენების მართვა ხუთი ძირითადი კომპონენტისგან შედგება, პირველი კომპონენტი სწორედ ნარჩენების შემცირებაა. ნარჩენების მართვის დროს ასევე მნიშვნელოვანი კომპონენტია ხელახალი მოხმარება-გადამუშავება. რაც შეეხება ნაგავსაყარზე განთავსებას, ეს ბოლო პუნქტია და ყველა ზემოთ ჩამოთვლილი გზების გავლის შემდეგაა მიზანშეწონილი. ნაგავსაყარებზე მხოლოდ იმ სახის ნარჩენი უნდა განთავსდეს, რომლის გადამუშავება არანაირი სახით არ არის შესაძლებელი. ნაგავსაყარზე უზრუნველყოფილი უნდა იყოს ნარჩენების საიმედო დაცვა.

მარიამ ნანობაშვილი წლებია ნივთებს მეორადი დანიშნულებით იყენებს. ძველი СD დისკებისგან ჭიქების სადგამები აქვს გაკეთებული. ასევე დისკებისგან აწყობს ახალ ფარდას საკუთარი ოთახისთვის. ძველი კედლის საათის ნაწილები ფოტოს ჩარჩოებად აქცია, ძველი შარვლებისგან ჩანთებს, ხოლო მაისურებისა და ჯემპრებისაგან ქუდებს კერავს.

„ჯერ არ დამიწყია, მაგრამ გეგმაში მაქვს ძველი ჭურჭლის (ტაფების, ქვაბების, ჭიქების) გამოყენება ყვავილის ქოთნებად და ლარნაკებად. ნივთების მეორადი დანიშნულებით გამოყენება მნიშვნელოვანია ორი რაღაცის გამო – ფულის ეკონომიაა და თანაც ორიგინალური რაღაცები გამოდის, ისეთი, რომელიც სხვასთან არ განმეორდება. სხვებსაც ვურჩევდი, ნივთებს მეორე სიცოცხლე აჩუქონ, თავსაც გაიხალისებენ, გარემოსაც გადაახალისებენ და ფულსაც დაზოგავენ. თანაც გარშემომყოფებს გააოცებენ კრეატიულობით, მოხერხებულობით და ორიგინალური რამეებით. რაც უფრო მეტი ადამიანი მოახერხებს ერთი და იმავე ნივთის სხვადასხვა დანიშნულებით გამოყენებას, მეტად შესამჩნევი გახდება ეს გარემოში. აღარ გაიზრდება ცელოფნის ტყეები“, – ამბობს მარიამი.

მარიამი საკუთარ თავსაც აკრიტიკებს და ამბობს, რომ სხვების მსგავსად, თვითონაც დიდი რაოდენობით მოიხმარს პლასტმასის შეფუთვაში მოთავსებულ პროდუქტს.

„ვფიქრობ, პრობლემა მოხმარება კი არა, ნაგვისა და ნარჩენების გადამუშავების შესაძლებლობის არ არსებობაა. მაკულატურა, ალუმინის ქილები და ბევრი სხვა ნარჩენი გადამუშავებადია“, – ამბობს მარიამი.

„ამერიკის შეერთებულ შტატებში საყოფაცხოვრებო ნარჩენების 75% გადამუშავებას ექვემდებარება. პირველადი გადამუშავების დროს მიიღება ორიგინალი მასალა. მაგალითად, გაზეთების გადამუშავებით მიღებული მასალიდან ისევ გაზეთები გამოიცემა. ხოლო მეორადი გადამუშავების შედეგად მიიღება ახალი პროდუქტი, რომელიც ექვემდებარება შემდგომ გადამუშავებას (მაგალითად, გაზეთების ნარჩენებიდან მუყაოს ყუთების წარმოება),“ – ნათქვამია ნინო ინასარიძისა და არჩილ ჭოღოშვილის ავტორობით გამოცემულ პუბლიკაციაში „ნარჩენების მართვა და ბიოტექნოლოგია“.
გარდა ამისა, გადამუშავებას მთელი რიგი დადებითი თვისებები აქვს. მაგალითად, 1 ტონა მეტალის ქილების გადამუშავებით იზოგება – 1,25 ტონა რკინის საბადოს მასალა და 0,5 ტონა ქვანახშირი. 1 ტონა გადამუშავებული ქაღალდით იზოგება 17 ხე, 26 329 ლიტრი წყალი, 1752, 64 ლიტრი ნავთობი და 4000 კილოვატ/საათი ენერგია.

გადამუშავებით მცირდება დაბინძურებაც. მაგალითად, ხის მერქნიდან ქაღალდის პირველად წარმოებასთან შედარებით, მაკულატურის გადამუშავებას 64%-ით ნაკლები ენერგია სჭირდება. ამავე დროს, მაკულატურის გადამუშავების შემთხვევაში ჰაერის დაბინძურება ნახშიროჟანგის, მეთანისა და სხვა მავნე გაზებით მცირდება 74%-ით, წყლის დაბინძურება კი – 35%-ით. რაც შეეხება ნარჩენების ენერგიად გარდაქმნას, ეს სპეციალური ტექნოლოგიებით ნარჩენების თერმულ დამუშავებას ან დაწვას გულისხმობს, რომლის დროსაც წარმოიქმნება ენერგია.

„ჩვენს ინტერესშია ხელი შეეწყოს ნარჩენების გადამუშავებას, რაც უფრო ნაკლები ნარჩენი მოხვდება არსებულ ნაგავსაყრებზე, უფრო ხანგრძლივი იქნება ამ ნაგავსაყრის ოპერირების დრო“, – ამბობს ხათუნა ჩიკვილაძე, „საქართველოს მყარი ნარჩენების მართვის კომპანიის“ დირექტორის მრჩეველი.

ხათუნა ჩიკვილაძის თქმით, მთავრობის პოლიტიკა არის ყველა არსებული ნაგავსაყრის დახურვა დროთა განმავლობაში: „უნდა აშენდეს ახალი რეგიონული ნაგავსაყრები. ამ მიმართულებით კომპანია საფინანსო ინსტიტუტებთან მუშაობს, უკვე მივაღწიეთ შეთანხმებას KFW- თან და ევროპის რეკონსტრუქციისა და განვითარების ბანკთან. ახალი ნაგავსაყარი აშენდება იმერეთის რეგიონში. ის მოემსახურება როგორც იმერეთის, ასევე რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის რეგიონს. მეორე ნაგავსაყარი აშენდება ქვემო ქართლში, რომელიც მთლიანად რეგიონს მოემსახურება“.