თამთა ხალვაში, მკვლევარი

11-12 მარტის აქცია და „სირცხვილის“ განცდა 

ანთროპოლოგი, ნიუ-იორკის უნივერსიტეტის მკვლევარი თამთა ხალვაში „ბათუმელებთან“ საუბრობს იმ თემებზე, რომლებიც  პერიოდულად იჩენს თავს აჭარლებთან მიმართებაში. როდის იძენს განსხვავებულობა დისკრიმინაციულ შინაარსს და რა სტიგმებისგან უნდა გათავისუფლდეს საზოგადოება, თამთა ხალვაში ბათუმში 11-12 მარტს განვითარებულ მოვლენებსაც აფასებს.

თამთა, თქვენს სტატიაშისირცხვილის პერიფერია, სირცხვილის გამოვლინება უწოდეთ იმ მდგომარეობას, როცა აჭარლებს უწევთ დაამტკიცონ, აჩვენონ, რომ მათი ქართველობა არ დგას კითხვის ნიშნის ქვეშ. თქვენი აზრით, რა იწვევს ამ მდგომარეობას და რატომ?

საქართველოსთან შემოერთების შემდეგ აჭარამ მთელი რიგი პროცესები გაიარა იმისათვის, რომ გამხდარიყო უფრო ფართო, ნაციონალური ნარატივის ნაწილი და მასში მცხოვრები მუსლიმი თემი „ქართველობის“ კატეგორიაში ჩამჯდარიყო. დაწყებული ცარისტული რუსეთიდან, როცა იწყება მუსლიმის, როგორც განსხვავებული ეთნიკური კატეგორიის წარმოჩენა იმპერიის მიერ, რაც გამოიხატა მუსლიმობის „თათრობასთან“ გაიგივებაში, დასრულებული საბჭოთა და პოსტსაბჭოთა საქართველოთი, სადაც მუსლიმი ასევე საშიშ ან უკეთეს შემთხვევაში, ეგზოტიკურ “სხვად” იყო წარმოდგენილი.

სწორედ, იმპერიული რუსეთის ფარგლებში მოქცეულ საზოგადოებაში გაჩნდა პირველად ტოლობის ნიშანი მუსლიმობასა და თათრობას შორის, რაც შემდეგ გადაიქცა სირცხვილის საფუძვლად, რადგან მას დამაკნინებელი მნიშვნელობით იყენებდნენ. სირცხვილი სწორედ ამ ჭრილში იჩენს თავს – ის აღმოცენდება მაშინ, როცა დომინანტი პუბლიკა, მაგალითად, ქრისტიანული პუბლიკა, რომელსაც გააჩნია უფრო მეტი ძალაუფლება განსაზღვროს ნორმატიული სივრცე, საკუთარ თავს აიგივებს ცივილურობასთან, ხოლო სხვებს ამ ცივილურობის დარღვევაში სდებს ბრალს.

თუკი ეს ტოლობის ნიშანი დასვა იმპერიულმა რუსულმა საზოგადოებამ, რა გამოდის, რომ დღეს ისევ ეს იმპერიული ინერცია მოქმედებს?

კი, ნაწილობრივ მოქმედებს. პოსტკოლონიურ საზოგადოებებს ახასიათებთ, კოლონიალიზმის ხანაში შექმნილი კატეგორიებისა და კლიშეების ახალ კონტექსტში გამოყენება. ამ შემთხვევაში, ახალი კონტექსტია ეთნო-რელიგიური ნაციონალიზმი, რომლის ფარგლებშიც მუსლიმი არასრულფასოვანი ქართველია, ან სულაც, არ არის ქართველი. თუმცა, არც კოლონიალიზმის დროს შექმნილი კლიშეები არის მხოლოდ ცალმხრივი პროცესის შედეგი, რადგან, რა თქმა უნდა, ამ კლიშეების შექმნასა და დამკვიდრებაში კოლონიზებული ელიტებიც მონაწილეობდნენ. ამიტომ ეს „თათრობის“ კატეგორია ერთიანი პროდუქტია.

ვთქვათთავის დროზე იმპერიალისტურმა ელიტებმა განსაზღვრეს  „თათრობის კონცეპტი, მაგრამ რა ხდება დღეს, 21-ე საუკუნეში რა განვითარება აქვს ამ ტერმინს?
ჩვენს ქვეყანას მუდმივი პოლიტიკური ტრანსფორმაციებისა და ცვლილებების რეჟიმში უწევს საკუთარი იდენტობის განსაზღვრა. ყოველთვის რაღაც ტიპის გარდამავალი რეჟიმის პირისპირ ვდგავართ ხოლმე, რაც ბევრი სხვა ქვეყნის გამოცდილებაცაა. გარდამავალ ეპოქებში კი, როგორც წესი, ჩნდება სრულიად ახალი იდეებიც, რაც გადაფარავს კოლონიალიზმის დროს შექმნილ კლიშეებს. ასე მოხდა ჩვენთანაც, ბევრი რამ გადავაფასეთ და სხვანაირად დავინახეთ, თუნდაც ის, რომ დამოუკიდებლობისა და თავისუფლების იდეები გაჩნდა საბჭოთა კავშირში და ამისთვის ადამიანებმა შეძლეს მობილიზება. ეს უკვე ნიშნავს, რომ რაღაც ახალი თვითგანცდა დაგვეუფლა, რომელმაც, საბოლოო ჯამში, მიგვიყვანა დამოუკიდებლობამდე. ამიტომ, მთლიანად არ ვართ ჩვენი კოლონიალური კლიშეების პასიური სუბიექტები, თუმცა ამ წარსულს დიდი გავლენა აქვს ჩვენზე – დღეს ის თავს იჩენს სხვადასხვა ფორმითა და კონფიგურაციით.

დღეს რა დანიშნულება აქვს ტერმინს, – თათარი და რა დანიშნულება ჰქონდა ადრე?

დღეს, როდესაც „თათარს“  უწოდებენ აჭარელს, ამას უკვე აღარ აქვს ცენტრალიზებული მნიშვნელობა, როგორც ამას ადგილი ჰქონდა ცარისტული რუსეთის დროს. თავის დროზე ეს ტერმინი კარგად გამოიყენა რუსეთის იმპერიამ იმისათვის, რომ მუჰაჯირობის დიდი ტალღა აეგორებინა აჭარაში, რადგან ამ ტერმინში იგულისხმებოდნენ ადამიანები, რომლებიც საფრთხეს უქმნიდნენ ქრისტიანულ იმპერიულ “წესრიგს”.

დღეს, ამ ტერმინის გამოყენება სათავეს იღებს ეთნო-რელიგიური ნაციონალიზმიდან, რომელიც ეფუძნება ერთფეროვნების იდეას. ეს იდეა გულისხმობს ერს, როგორც ერთფეროვან, ანუ ჰომოგენურ ერთობას, რომელსაც აქვს, ვთქვათ, ერთნაირი რელიგია და, შესაბამისად, ერთნაირი კულტურა და იდენტობაც. ამის შედეგია მუსლიმი აჭარელის განსხვავებულად აღქმაც.

ანუ რელიგიური ფაქტორი თამაშობს აქ ძირითად როლს?

ნაციონალიზმი ბევრი კომპონენტისგან შედგება და ერთ-ერთი არის რელიგიური კომპონენტი, რომელიც ყველაზე ძლიერი კომპონენტია დღეს ჩვენს საზოგადოებაში, რადგან მასთან აიგივებენ ქართულობას. გარკვეულწილად ამანაც განიცადა ცვლილება ჩვენს ცნობიერებაში და უკვე არსებობს იმის განცდა, რომ სხვა რელიგიის წარმომადგენელიც შეიძლება იყოს ქართველი და მით უმეტეს საქართველოს მოქალაქე. თუმცა, რელიგიურ კომპონენტს, რომელიც ეფუძნება ძლიერ ეთნო-ნაციონალისტურ რწმენა-წარმოდგენებს, როცა ქართველობა პირდაპირ მართლმადიდებლობასთან არის გაიგივებული, ძალიან დიდი ძალა აქვს დღესაც.

სირცხვილის გრძნობას რა იწვევს?

სირცხვილი არის აფექტი, ემოცია, რომელიც არის რეაქცია სწორედ ამ ნაციონალისტურ კლიშეებზე და მის გამხმოვანებელ დომინანტურ პუბლიკაზე. იმაზე, რომ ადამიანებმა, რომლებმაც ისტორიულად უკვე მიაკუთვნეს საკუთარი თავი ქართველობას, მაინც სჭირდებათ მტკიცება, რომ ეს მართლაც ასეა. ამიტომ სირცხვილი არის სწორედ რეაქცია იმაზე, რომ მას 21-ე საუკუნეში უწევს საკუთარი ქართველობის ხაზგასმა იმ ადამიანების წინაშე, რომლებიც აჭარლებს თათრებად მოიხსენიებენ. ამიტომ სირცხვილის განცდა არის მარგინალიზაციის ერთ-ერთი ფორმაც.

როგორც წესი, მარგინალიზაციას განიხილავენ ხოლმე სოციალურ, კულტურული ან ეკონომიკურ ჭრილში. მაგრამ, ჩემს პუბლიკაციაში „სირცხვილის პერიფერია“, რომელიც ჩემს სადოქტორო დისერტაციას ეფუძნება, მარგინალიზაცია შეიძლება იყოს აფექტური ფენომენიც, რაც ყველა ტიპის უმცირესობაზე ვრცელდება – იქნება ეს ეთნიკური, რელიგიური თუ სექსუალური უმცირესობა, რაც, საბოლოო ჯამში, საზოგადოების ფრაგმენტაციას იწვევს.

განსხვავებულობის გამო საზოგადოების დაყოფაზე ხშირად არ მიდის საუბარი, თუმცა პერიოდულად ეს თემა მაინც ცოცხლდება ხოლმე. 11-12 მარტს, ბათუმში განვითარებული მოვლენების დროს, საზოგადოების საპროტესტო მუხტის აწევის ერთერთ მთავარ მიზეზად სწორედ აჭარლების მისამართით  „თათარის გამოყენება დასახელდა, მიუხედავად იმისა, რომ არ არსებობდა ამ ტერმინის გამოყენების დამადასტურებელი არავითარი წყარო. რა უნდა გააკეთოს საზოგდაოებამ, მედიამ, რომ დასრულდეს აჭარლებზე, როგორც ქართველებისგან განსხვავებულ ეთნოსზე, თათრებზესაუბარი?

გააჩნია ვინ ილაპარაკებს ამ თემაზე, როგორ და რა მიზნით. თუ ეს თემა იქნება პროფესიონალურად განხილული ან თუ ადამიანებს, უბრალოდ, გულწრფელი სურვილი ექნებათ რეფლექსია მოახდინონ საკუთარ წარსულზე, ჩემი აზრით, ასე ამ დისკუსიას უფრო ჯანსაღი ფორმა მიეცემა. როცა მსჯელობა მოქცეული იქნება ამ ფორმაში, სადაც უფრო მეტი მკვლევარის ხმაც იქნება წარმოდგენილი, ძალიან ცოტა სივრცე დარჩებათ პოლიტიკოსებს ან სხვა სუბიექტებს ამ თემით სპეკულირების. ჩემი, როგორც ანთროპოლოგის მიზანია დავინახო ეს პროცესები უფრო ფართო სოციო-პოლიტიკურ და კულტურულ ჭრილში და ჩემი წვლილი შევიტანო ამ თემებზე ფიქრისა და რეფლექციის პროცესშიც.

ზოგადად, ილაპარაკო სირცხვილზე, როგორც გამოცდილებაზე, ეს საკმაოდ რთულია, რადგან რთულ ლინგვისტურ და ემოციურ რეგისტრებს შეიცავს. ამიტომ, ამაზე ღია მსჯელობაც ძალიან რთული პროცესია, განსაკუთრებით მათთვის, რომლებიც ამ გამოცდილების მატარებლები არიან. არავის მოსწონს, როცა საკუთარ არასასიამოვნო გამოცდილებას უსვამს ხაზს. თუმცა, მე მქონდა რამდენიმე შეხვედრა მუსლიმ თემთან და როცა ჩემი კვლევის შედეგები გავაცანი და სირცხვილის გამოცდილებაზე ვიმსჯელე, ძალიან რეზონანსული აღმოჩნდა ეს მათთვის.

თქვენ თქვით, რომ ტერმინი  „თათარი პირველად ცარისტული იმპერიის მიერ იყო გამოყენებული აჭარლების მიმართ. რატომ მაინც და მაინც თათარიდა მხოლოდ აჭარლებთან კავშირში თუ სხვების მისამართითაც გვხვდება მსგავსი მიდგომა? 

რელიგია იგივდებოდა კონკრეტულ ეთნიკურ ჯგუფთან. მაგალითად, ქართველ კათოლიკეებს რუსული იმპერიის ფარგლებში ფრანგებს ეძახდნენ, მუსლიმებს – თათრებს.

თავიდანვე დისკრიმინაციული აზრი იდო ამ ტერმინში, თუ როდის შეიძინა შეურაცხმყოფელი ფორმა? 

ისტორიულად თათარი დამაკნინებელ ტერმინად გამოიყენებოდა. ის, ვინც ამ ტერმინს დამაკნინებლად იყენებს, ეს იმას ნიშნავს, რომ ის ეთნიკურ ჯგუფებს იერარქიულად აღიქვამს იმის მიხედვით, ვინ უფრო განვითარებულია და ვინ არა, რაც ასევე შეიცავს რასიზმის ელემენტებს. თავის დროზეც ეს ტერმინი ასოცირდებოდა „არაკულტურულობასთან“,  „არაცივილიზებულობასთან“, რაც ამავე დროს დაკავშირებული იყო ისლამთან, როგორც ქრისტიანობის საპირისპირო კატეგორიასთან.

სწორედ, ამ ჭრილში განიხილება თათრობის ფენომენიც დღეს, რაც გულისხმობს იმას, რომ ამ ეთნიკური ჯგუფის კულტურა თუ ცივილიზაცია უფრო დაბალ საფეხურზე მყოფად აღიქმება, რაც, რა თქმა უნდა, ძალიან პრობლემური სააზროვნო კლიშეა. რუსეთის იმპერიაზე როცა ვლაპარაკობთ, მას ქრისტიანობა ცივილიზაციურ იდეად ჰქონდა წარმოდგენილი, რასაც ის პოლიტიკური თუ გეოპოლიტიკური მიზნებისთვისაც იყენებდა, ხოლო ისლამს ამ ცივილიზაციის შემარყევლად წარმოაჩენდა, მის ჩამორჩენილობაზე ხაზგასმით.

ამიტომ აქვთ მძაფრი რეაქცია აჭარლებს ამ ტერმინზე, რადგან გაცნობიერებული აქვთ ამ კონტექსტის მნიშვნელობა? 

ზუსტად ამაშია საქმე. რადგან „თათრობა“ ერთი მხრივ, ჩამორჩენილობას და არაცივილიზებურობას გულისხმობს და თან პარალელურად, დღევანდელი აჭარელი მის იდენტობას ქართულ ეთნიკურ ჯგუფს, ქართულ კულტურას მიაკუთვნებს, ეს ორი – თვითაღქმა და დომინანტი პუბლიკის შეფასება ერთმანეთს უპირისპირდება. საბოლოო ჯამში, ორივე ჯგუფი იზიარებს იმ აზრს, რომ თათრობა არის დამაკნინებელი, რაც თავისთავად პრობლემაა. მაშინ როცა მივისწრაფით იქითკენ, რომ ყველა ეთნიკური თუ რელიგიური ჯგუფი თანასწორია.

აჭარლებთან მიმართებაში რამდენჯერმე იყო გამოყენებული სიტყვა ინტეგრაცია. რატომ გაჩნდა ეს ტერმინი აჭარლებთან კავშირში, რადგან, როგორც ვიცით, ეს სიტყვაც სწორედ განსხვავებულობას უსვამს ხაზს. 

მუსლიმი თუ ქრისტიანი აჭარელი საკუთარ თავს ქართული კულტურისა და ისტორიის განუყრელ ნაწილად აღიქვამს და ამაში სადავო არაფერია. მაგრამ ეს სულ არ ნიშნავს იმას, რომ თვითიდენტიფიკაციის ამ პროცესში, ეროვნულ ნარატივში მისი ინტეგრაციის პროცესში, მას არ შეხვედრია ან დღემდე არ ხვდება წინააღმდეგობები დაწყებული იმპერიული რუსეთიდან, დასრულებული საბჭოთა და პოსტსაბჭოთა საქართველოთი. ამიტომ ძალიან გამიკვირდა, როდესაც ტერმინ „ინტეგრაციას“  მძაფრი რეაქცია მოჰყვა თვითონ აჭარაში.

როცა კარგად დავფიქრდი ამ ტერმინის წარმომავლობისა და შინაარსის შესახებ, მივხვდი გაღიზიანების მიზეზსაც. ეს ტერმინი დასავლურ პოლიტიკურ თუ ინტელექტუალურ წრეებში დიდი ხანია დამკვიდრდა და ის დაკავშირებულია ევროპაში მიგრანტების, ანუ განსხვავებული ეთნო-რელიგიური ჯგუფების ინტეგრაციის პროცესთან და მასთან დაკავშირებულ პოლიტიკურ დისკურსთან. ამიტომ, როდესაც ამ ტერმინს აჭარლების მიმართ იყენებენ ჟურნალისტები თუ საზოგადოების სხვა წარმომადგენლები, ამით, ისინი, ნებსით თუ უნებლიედ, ისევ მათ განსხვავებულობას უსვამენ ხაზს, რაც იწვევს გაღიზიანებას.

თავად ინტეგრაციის დასავლური დისკურსი და მასთან დაკავშირებული პრაქტიკები ისედაც საკმაოდ პრობლემურია, რადგან ის დაფუძნებულია ცალმხრივ პროცესზე, სადაც უმცირესობა ვალდებულია ჩაერთოს უმრავლესობის ცხოვრების წესში, თუმცა არა პირიქით. ამ პროცესის კრიტიკა დასავლეთში უკვე დაწყებულია, ამიტომ, კარგი იქნება, თუ ჩვენც კრიტიკულად გამოვიყენებთ და მოვეკიდებით ამ ტერმინს.

თავის დროზე, როცა ავტონომიის სტატუსი გაჩნდა აჭარასთან მიმართებაში, ესეც იყო დამატებითი ნაბიჯი აჭარლების დანარჩენი ქართველებისგან გასამიჯნად. როგორ ფიქრობთ, სტატუსის გაუქმება დაეხმარება ამ პრობლემის მოგვარებას? 

ამ ეტაპზე ავტონომიას ისედაც მინიმალური დატვირთვა და ფორმალური სახე აქვს. მისი გაუქმება რამდენად მოშლის მენტალურ ბარიერებს ძნელი სათქმელია. თუმცა, სხვადასხვა კვლევამ აჩვენა, რომ კონსტიტუციაში თუ კანონის დონეზე ჩაწერილ ცნებებს მაინც ძლიერი ეფექტი აქვთ ადამიანების აზროვნებასა და აღქმებზე. ამიტომ შეიძლება, თუ ეს ფორმალობა აღარ გვექნება, რაღაც ბარიერები მოიხსნას, თუმცა ეს მთლიან სურათს მაინც ვერ შეცვლის.

ბათუმის მოვლენებთან დაკავშირებით როცა წერდით, თქვენ თქვით, რომ არამოდერნიზებული საზოგადოება უფრო ადვილად ჰყვება პროვოკაციებს. ამით რაზე მიანიშნეთ? 

მე ეს ტერმინი არ გამომიყენებია, რადგან „არამოდერნიზებულობა“  თავისთავად საკმაოდ პრობლემური ტერმინია. მასთან, მაგალითად, მცდარად იგივდება დესტრუქციულობა ან შეუწყნარებლობა. მაგრამ, ჩვენ ხომ ვიცით, რომ მოდერნიზებულ და განვითარებულ საზოგადოებაშიც გვხვდება მსგავსი პრობლემები. ანუ ეთნიკური თუ რელიგიური ნიშნით ჩაგვრის პრობლემები, ამით გამოწვეული უკმაყოფილება და ამ თემებით პოლიტიკური ქულების დაწერა, რაც მოხდა, ვთქვათ, ამერიკაში ტრამპის მოსვლით და რაც ხდება ევროპის ბევრ ქვეყანაში, როცა მემარჯვენე პოპულისტური დაჯგუფებები გამოჩნდნენ.

ჩვენთან ამ პრობლემას ემატება სოციალური უთანასწორობა, რომელიც გაცილებით მაღალია, ვიდრე დასავლურ ქვეყნებში და ადამიანების სენტიმენტებზე, მათი გაჭირვებით თამაში უფრო ადვილია და სიტუაციას კიდევ უფრო ფეთქებადს ხდის. ბათუმის მოვლენების ანალიზის დროს სწორედ ამ თემებზე უნდა იყოს აქცენტი გადატანილი, თუ გვსურს საკითხის არსი დავინახოთ.

რა ვითარებაში გახდება გაუცხოების პრობლემა დაძლევადი?

ჩემი აზრით, პრობლემის დაძლევა არის სოციალური და ეკონომიკური სამართლიანობა, რომელიც გულისხმობს განათლებისა და დასაქმების ხელმისაწვდომობასაც. თუმცა, ამავე დროს, ადამიანის ბუნება არის მიდრეკილი იმისკენ, რომ საზღვრები გაავლოს იქ, სადაც ეს მას სჭირდება. ჩვენს შემთხვევაში, როდესაც დიდია სოციალური უთანასწორობა, ამ საზღვრებს, უბრალოდ, უფრო დიდი მნიშვნელობა ენიჭება, რადგან მასზე მსჯელობა უფრო მარტივია არსებული კლიშეების გამო, რაშიც პოლიტიკური ძალებიც აქტიურად არიან ჩართულნი. მიუხედავად ამისა, სოციალური და ეკონომიკური განვითარების რა საფეხურზეც არ უნდა იყოს საზოგადოება, ის საზღვარს ყოველთვის გაავლებს, რადგან ადამიანები, როგორც ცოცხალი სამყაროს სხვა წარმომადგენლები, საბოლოო ჯამში, საზღვრის გამვლები არსებები არიან.

ავტორი
ლელა დუმბაძე, ჟურნალისტი. ტელ: [0042] 27 45 12. lelabatumelebi@gmail.com