როგორ ჩაახშო ვენესუელაში დიქტატორმა პროტესტი და რატომ არ იმუშავებს ეს მოდელი საქართველოში – ინტერვიუ

„როცა პროტესტი ვითარდება ისე, როგორც ეს ვითარდება  საქართველოში, მცირეა იმის შანსი, რომ აქ ვენესუელა განმეორდეს“, – მიიჩნევს მკვლევარი, კემბრიჯის უნივერსიტეტის მაგისტრატი დავით ჯინჭარაძე. მას ვენესუელას ბოლო პროცესებზე ვესაუბრეთ, როცა დიქტატორმა პროტესტის ჩახშობა შეძლო.

რამდენად შეიძლება იგივე მოხდეს საქართველოში? – მკვლევრის აზრით, ამის შანსი ნაკლებია, რადგან ვენესუელასგან განსხვავებით საქართველოში უკვე არსებობს დემოკრატიის გამოცდილება.

„ხომ ხედავთ, ყველა სექტორი აუჯანყდა „ქართულ ოცნებას. რაც არ უნდა დახატოს ვინმემ, რომ ესაა დაპირისპირება ორ მხარეს შორის, რეალურად დაპირისპირება არსებობს მხოლოდ საქართველოსა და ხუნტას შორის… ახლა გვაქვს მშვიდობიანი პროტესტი და პუტინიზმის დამარცხების ამბიცია დემოკრატიულად და მშვიდობიანად.

ვხედავთ, რომ რუმინეთშიც ჰქონდა რუსეთს გავლენის დამყარების მცდელობა, მაგრამ ეს საკონსტიტუციომ აღკვეთა, სირიაშიც ასადის რეჟიმი დაემხო. ასე, რომ დღევანდელ კონტექსტში რუსული გავლენა არ იმატებს. ვფიქრობ, ამ პროცესის მორიგი, განსხვავებული მაგალითი შეიძლება გახდეს საქართველო, თუ ეს პროცესები სწორად წარიმართა,“ – გვიყვება დავით ჯინჭარაძე.

„ბათუმელები“ ლონდონში მყოფ დავით ჯინჭარაძეს სოციალურ ქსელში ესაუბრა. ის კემბრიჯის უნივერსიტეტის მაგისტრატი და პარტიის „თავისუფლების მოედნის“ წევრია.

• ბატონო დავით, საპროტესტო აქციები საქართველოში ბევრს ახსენებს ვენესუელას შემთხვევას და ხედავს საფრთხეს, აქაც იგივე არ მოხდეს. ვენესუელაში მასშტაბური საპროტესტო აქციების ჩახშობა საპრეზიდენტო არჩევნების შემდეგ დიქტატორმა შეძლო. თქვენი დაკვირვებით, რამდენად შეიძლება ვენესუელას მსგავსი სცენარი განმეორდეს საქართველოში? 

ჩემი აზრით, ვენესუელას გეოპოლიტიკური კონტექსტი სხვანაირია. ასევე, ვენესუელას ჩვენთან შედარებით დემოკრატიის ნაკლები გამოცდილება აქვს ახალ ისტორიაში.

მართალია, ვენესუელაში იყო დემოკრატია დაახლოებით 40 წლის განმავლობაში გასული საუკუნის 90-იანებამდე, 98 წლიდან კი იქ მყარდება დიქტატურა. ნიკოლას მადურო ვენესუელას პრეზიდენტია 2013 წლიდან, მაგრამ საერთო ჯამში 25 წელია ეს რეჟიმი გრძელდება. ვენესუელაში ნელ-ნელა მყარდებოდა ავტოკრატია.

ვენესუელასგან განსხვავებით ჩვენ ავტოკრატიული რეჟიმის ამხელა გამოცდილება არ გვაქვს. „ვარდების რევოლუციამდეც“ კი, საქართველოში მედია გაძლიერდა და იყო სამოქალაქო სექტორი. ასევე, „ნაციონალური მოძრაობის“ და „ქართული ოცნების“ მმართველობაში მოსვლის პირველ წლებში არ იყო ჩაბეტონებული ავტოკრატია. ხელისუფლებაში ყოფნის მეორე ვადიდან წავიდნენ ისინი ძირითადად ინსტიტუტების მითვისებისკენ, ვენესუელას შემთხვევაში, როგორც კი მოვიდნენ ეს ძალები ხელისუფლებაში, გამიზნულად ხდებოდა ყველაფერი.

მნიშვნელოვანია ის ფაქტორიც, რომ საქართველოსგან განსხვავებით, ვენესუელაში ხელისუფლებას აქვს ჯარის მაღალი მხარდაჭერა მადუროს მიმართ. ჯერ კიდევ უგო ჩავესმა დაიწყო და შემდეგ მადურომ განაგრძო მის მხარეს ჯარის გადაყვანა. ეს გახდა იქ კონტროლის მთავარი მექანიზმი: ჯარში კონკრეტულ პირებს ჰპირდებოდნენ უკეთეს თანამდებობებს – ჯარი გახდა მადუროს უპირობო მხარდამჭერი და არა ვენესუელას სახელმწიფოსი.

ვენესუელას ჯარს არ ჰქონდა გარე მტერთან ბრძოლის გამოცდილება ბოლო წლებში. ეს ჯარი გამოიყვანეს პროტესტის დასაშლელად: რეზინის ტყვიებს ესროდნენ და წყლის ჭავლს…

ჯარის გამოყვანა ვენესუელაში ბოლო არჩევნების შემდეგ დასჭირდათ, როცა გაყალბება იყო უპრეცედენტო. საგულისხმოა, რომ ვენესუელაშიც 2024 წელს ელექტრონულად ჩატარდა არჩევნები, თუმცა იქ ჩვენგან განსხვავებით არ გამოუყენებიათ გაყალბების ისეთი დახვეწილი მექანიზმები, როგორც ჩვენთან. ვენესუელაში შეუიარაღებელი თვალითაც ჩანდა, რომ მადურომ პირდაპირ დაიწერა არჩევნების შედეგები. ამან გამოიწვია დიდი პროტესტი, 2 ათასი კაცი დაიჭირეს იმ პერიოდში.

დავით ჯინჭარაძე

• ვენესუელაც ღარიბი ქვეყანაა და ესეც გამოიყენა მადურომ არჩევნების მოგების ინსტრუმენტად „ოცნების“ მსგავსად. რა არის განსხვავება ამ კუთხით? 

დიახ, ვენესუელაში ნავთობის 80 პროცენტი სახელმწიფოს ეკუთვნის. ნაციონალიზება გაუკეთეს ყველაფერს, საკვების დისტრიბუციასაც კი. მადუროს მხარდამჭერი ვინც იყო, ის სარგებლობდა ამ სერვისით.

ძალიან ღარიბია ვენესუელა, მაგრამ იქ საშუალო კლასი არ არსებობს, ჩვენთან კი, ბიზნესი მთლიანად არ კონტროლდება „ქართული ოცნებისგან“. ვნახეთ კიდეც 1000-ზე მეტმა ბიზნესკომპანიამ როგორ მოაწერა ხელი საერთო განცხადებას „ოცნების“ წინააღმდეგ.

ვენესუელაში არსებობს მდიდარი ხალხი და ძალიან ღარიბი მოსახლეობა. მათ შორის იმდენად დიდია განსხვავება, რომ ღარიბი ზოგჯერ ვენესუელიდან გაღწევას ვეღარ ახერხებს.

საქართველოში არსებობს ევროკავშირის ინვესტიციებიც. ვენესუელაში მხოლოდ ესპანეთი იყო ჩართული რაღაც დონეზე და ცდილობდა სიტუაციის დეესკალაციას. სხვათა შორის, ვენესუელას დღემდე აქვს უვიზო რეჟიმი ევროკავშირთან, რომ მოსახლეობა არ დაისაჯოს.

ვენესუელაში ოპოზიციის ლიდერების წინააღმდეგ პირდაპირ ტერორიზმის მუხლით დაიწყეს გამოძიება. მათი ნაწილი იმალებოდა არგენტინის საელჩოში, რადგან საელჩო არის უცხო ქვეყნის ტერიტორია და იქ მადურო ჯარით ვერ შეიჭრება. პრეზიდენტობის კანდიდატიც გაიქცა ესპანეთში და ამ დრომდე ესპანეთშია. რამდენიმე ლიდერი კი ისევ ვენესუელაში იმალება.

„ქართული ოცნება“ ცოტა სხვანაირად მოქმედებს: მათი შიდა პროპაგანდა დაფუძნებულია ძირითადად სიკვდილის შიშზე, რაც ადამიანების ფუნდამენტური შიშია. რაც არ უნდა პატრიოტი იყოს ადამიანი, არავის უნდა, ბომბი დაეცეს თავზე.

ახლაც „ოცნების“ ტროლ-ბოტები ამაზე მუშაობენ, რომ ოპოზიცია თუ მოვა ხელისუფლებაში, რუსის ჯარი შემოვა. სუსმა დაიწყო კიდეც სიტუაციის დაძაბვა, როცა ფაქტობრივად „ორი გვამის სცენარი“ დადეს. „ოცნების“ სტრატეგია გადის იმაზე, რომ მშვიდობიან დემონსტრანტებს დააბრალოს, ამათგან მოდის საფრთხეო.

„ქართულ ოცნებას“ აწყობს სიტუაცია ისე წარმოჩინდეს, რომ თითქოს ის ებრძვის რადიკალებს. ის თუ მადუროს მსგავსად ჯარს გამოიყვანს, მაშინ ჩამოიშლება მთელი ეს პროპაგანდა, რომ „ოცნება“ თურმე მშვიდობის პარტიაა.

მეორე მომენტიცაა: ჯარი რომ გამოიყვანო, დარწმუნებული უნდა იყო, რომ უკანონო ბრძანების შესრულებაზე ჯარი გამოგყვება საკუთარი მოსახლეობის წინააღმდეგ. საქართველოში ყველა თაობას აქვს ომის გამოცდილება. ჩვენს ბებიებსა და ბაბუებს აქვთ მეორე მსოფლიო ომის გამოცდილება, მშობლებს – აფხაზეთის ომის, ჩვენ – აგვისტოს ომის. ჯარისკაცებს შორის ზოგი აგვისტოს ომის ვეტერანია, ზოგი ავღანეთში მსახურობდა. ამიტომაც ეს ნაბიჯი „ოცნებისთვის“ ძალიან სარისკოა.

ბევრი განცხადებაა ისეთი, რომ ვიფიქროთ, ივანიშვილი და კობახიძე გაგიჟდნენო, მაგრამ რეალურად არ გაგიჟებულან, ისინი თავიანთ სტრატეგიას მიჰყვებიან. ჩემი აზრით, ამ ეტაპზე ვენესუელის სცენარი არა მგონია ივანიშვილს აწყობდეს. ჩემი აზრით, არც ბელარუსის ან უკრაინის გახსენებაა სწორი. ეს იქნება სრულიად ახალი პროცესი, რაც საქართველოში ხდება.

• უნიკალურია საქართველოს ამბავი? 

დიახ, რაღაც გაგებით უნიკალურია.

ზოგადად, ნაკლებად მჯერა იმის, რომ ჩვენ ვართ განსაკუთრებული, მაგრამ საქართველოს შემთხვევა ბევრი კუთხით არის უნიკალური. ჩვენ უკვე გვაქვს დემოკრატიის გამოცდილება, ახლა გვაქვს მშვიდობიანი პროტესტი და პუტინიზმის დამარცხების ამბიცია დემოკრატიულად და მშვიდობიანად.

ჩვენ ვხედავთ, რომ რუმინეთშიც ჰქონდა რუსეთს გავლენის დამყარების მცდელობა, მაგრამ ეს საკონსტიტუციომ აღკვეთა, სირიაშიც ასადის რეჟიმი დაემხო, ასე რომ, დღევანდელ კონტექსტში რუსული გავლენა არ იმატებს. ვფიქრობ, ამ პროცესის მორიგი, განსხვავებული მაგალითი შეიძლება გახდეს საქართველო, თუ ეს პროცესები სწორად წარიმართა.

• თქვენ ხაზი გაუსვით ბიზნესის პროტესტს საქართველოში. კიდევ რა არის მნიშვნელოვანი ფაქტორი, რის გამოც ვენესუელას სცენარი ჩვენთან არ გამოვა? 

საქართველოში ჩანს, რომ დეცენტრალიზებულია პროცესი. თანაც, ამ პროცესს არ ჰყავს ლიდერი.

ფსიქოლოგიაში არსებობს ჯგუფის ფორმირების პროცესი: იწყება ფორმირებით, ხდება კონფლიქტი, შემდეგ ჯგუფი ლაგდება და მიიწევს მიზნისკენ. ჩვენ, როგორც წესი, მეორე და მესამე ეტაპზე სულ ვიჭრებოდით – ვხედავდით მიზანს, მაგრამ მიზნისკენ მიმავალ გზაზე ერთმანეთს ისე ვაკრიტიკებდით და ისეთი გარჩევები გვქონდა, რომ მიზნამდე ვეღარ მივდიოდით.

ამჯერად ლიდერი არ ჰყავს ამ პროცესს და ხალხი კოლექტიურად გრძნობს, რა უნდა გააკეთოს. ამას ემატება კრიტიკული მედიის არსებობა. საქართველოში ონლაინმედია განსაკუთრებით ძალიან ძლიერია და ასე მარტივად მას ვერ ჩააქრობენ.

ეს არის მომენტი, როცა რეჟიმი უნდა შესუსტდეს იქამდე, რომ ვეღარ შეძლოს ფუნქციონირება და დაეცეს. ისევ თუ გაგრძელდება ეს საპროტესტო აქციები და კიდევ თუ გამოვლენ ადამიანები ქუჩაში, „ქართული ოცნება“ ეფექტურ კონტროლს ვეღარ შეძლებს. მის ინტერესშია, რომ დიქტატურა დაამყაროს და ყველა ინსტიტუცია აკონტროლოს, სახელმწიფო ინსტიტუტებს აკონტროლებს კიდეც, მაგრამ თუ წინააღმდეგობა გაგრძელდა, ეს მარტივი აღარ იქნება.

• გუშინ დაასანქცირა „ოცნების“ მაღალჩინოსნები დიდმა ბრიტანეთმა, ასევე შს მინისტრი მაგნიტსკის სიაში მოხვდა. რა როლს ასრულებს ამ პროცესში სანქცირება? 

დიახ, ბრიტანეთის სანქცირება იმითაც არის უპრეცედენტო, რომ არამხოლოდ სავიზო შეზღუდვას, არამედ ეკონომიკურ შეზღუდვასაც ითვალისწინებს. ეს არის ის, რაც ხალხს იმედს აძლევს ქუჩაში, ხალხის ყოფნა ქუჩაში კი, ლეგიტიმაციას აძლევს ამ სახელმწიფოებს დაასანქცირონ კონკრეტული პირები. ეს ცირკულარული პროცესია.

ხალხი სულ ამბობს, „ვგმობთ“ და „შეშფოთებული ვართ“ უკვე მოგვბეზრდაო. სალომე ზურაბიშვილი, რომელიც სულ იყო ზედმეტად დიპლომატიური და მოზომილი, ისიც ამბობს, რომ შეშფოთება გასაგებია, მაგრამ შემდეგ რა? ჩვენ რომ ამას ღიად ვეუბნებით ევროკავშირს, ეს ერთგვარი ტესტია ევროკავშირისთვის: 3.7- მილიონიანი მოსახლეობის პატარა ქვეყანა გთხოვს, რომ დემოკრატია გადაარჩინო, წინააღმდეგ შემთხვევაში, ევროკავშირს ვერ ექნება ამბიცია, რომ რუსეთს თუ ჩინეთს გაუწევს წინააღმდეგობას.

დღეს ხშირად გვესმის, ამერიკა და რუსეთი როგორც დალაგდებიან, ისე იქნებაო, თუმცა რეჟიმების ცვლილების 2 ათასამდე სხვადასხვა წყარო იკვლია ერთმა მეცნიერმა და აღმოჩნდა, რომ რეჟიმი იცვლება არამხოლოდ მაშინ, როცა გეოპოლიტიკური მოცემულობა იცვლება, ან ეკონომიკური ფაქტორი იცვლება, არამედ ცვლილებათა 75 %-ში რეჟიმი ირღვევა ავტოკრატის, დიქტატორის შეცდომების გამო.

შეცდომა დაუშვა კიდევაც ივანიშვილმა, როცა თქვეს, ევროინტეგრაციას ვწყვეტთო და ამ დროს დე ფაქტო ისედაც შეჩერებული იყო ეს პროცესი. შესაძლოა, რუსეთმა მოინდომა პირდაპირ ეს, მაგრამ ეს იყო შეცდომა ივანიშვილისთვის.

როცა დიქტატორი უშვებს შეცდომას, იბადება დემოკრატია. ეს წნეხი ამიტომაც არის საჭირო, რომ შეცდომები გაიზარდოს, ქოცების სისტემაში ჩართული ადამიანები ამ წნეხის პირობებში ნერვიულობას იწყებენ, უშვებენ შეცდომებს და იბადება დემოკრატია.

როცა პროტესტი ვითარდება ისე, როგორც ვითარდება ეს საქართველოში, მცირეა იმის შანსი, რომ აქ ვენესუელა განმეორდეს. ჩვენ უკვე გვაქვს დემოკრატიის გამოცდილება – ხომ ხედავთ, ყველა სექტორი აუჯანყდა „ქართულ ოცნებას“. რაც არ უნდა დახატოს ვინმემ, რომ ესაა დაპირისპირება ორ მხარეს შორის, რეალურად დაპირისპირება არსებობს მხოლოდ საქართველოსა და ხუნტას შორის.

ვინც „ქართული ოცნების“ მხარდამჭერი იყო, დღეს ისინიც გადიან აქციაზე, შესაძლოა ვიღაცას არც ევროკავშირი ადარდებდეს, მაგრამ იმიტომ დაუჭირეს მხარი „ოცნებას“, რომ, მაგალითად, საუბრობდნენ ადამიანების წამებასა და 7 ნოემბერზე. მას შემდეგ, რაც „ოცნებამ“ აქციაზე დაკავებული ხალხი აწამა, ეს ადამიანებიც გამოვიდნენ ქუჩაში.

„ოცნებას“ უნდა ვუმადლოდეთ იმას, რომ სამოქალაქო დაპირისპირება საერთოდ არ არის საქართველოში.