„იზოლირება ყოველთვის წამგებიანია. ნებისმიერი იზოლაცია გაქცევს ერთი კონკრეტული ძალის ქვეშ და საბოლოოდ აუცილებლად გვნებს. ახლა ევროპასთან დაშორების ნიშანი არის კანონის უზენაესობის ეჭვქვეშ დაყენება, შერჩევითი სამართალი, კორუფცია, ნეპოტიზმი ერთპიროვნული მმართველობისკენ სწრაფვა. აი, ეს ყველაფერი ევროპულ სამყაროს, ევროპულ ცივილიზაციას გვაშორებს,“ – ამბობს ისტორიკოსი, მასწავლებელი ნიკა შონია, რომლის კვლევის საგანიც შუა საუკუნეების ისტორიაა.
ევროპული ცივილიზაციისკენ სვლის რა ისტორიული გამოცდილება აქვს საქართველოს და როგორ გვაშორებს მოქმედი ხელისუფლება ამ ისტორიულ არჩევანს? – „ბათუმელები“ ნიკა შონიას ამ თემაზე ესაუბრა.
- როგორ გვაშორებს „ქართული ოცნება“ ევროპას? თქვენ, როგორც ამ ქვეყნის მოქალაქე და როგორც მასწავლებელი, როგორც ისტორიკოსი, რა ნიშნებს ხედავთ ამ ყველაფერს?
როგორც, მასწავლებელი ვიტყვი, რას ნიშნავს ჩემთვის ევროპული ცივილიზაცია და როგორ შეიძლება ამას სახელმწიფო დაშორდეს.
პირველ რიგში ეს არის კანონის უზენაესობა.
პასუხისმგებლობა, როგორც მოქალაქის, ისე თანამდებობის პირების და ყველაზე მნიშვნელოვანი, ის, რომ გააზრებული ჰქონდეს საზოგადოებას და მთავრობას, ვინ არის დამქირავებელი და ვინ – დაქირავებული. ანუ ვინ ვის უნდა ემსახურებოდეს.
ეს სამი პრინციპი, როდესაც სახელმწიფოში არ სრულდება ისე, როგორც საჭიროა, შენ ბუნებრივად შორდები იმ ცივილიზაციას, რომლის მონაპოვარიც არის ეს.
ნებისმიერი ძალა, რომელიც ამას აკეთებს, „ქართული ოცნება“ იქნება ახლა, მომავალში სხვა იქნება თუ მანამდე სხვა იყო, ყველა ბუნებრივად გვაშორებს ევროპულ ცივილიზაციას.
როდესაც კანონი არ კანონობს ან შერჩევითია, ან მმართველობა გადახრილია ერთპიროვნულობისკენ, ან ხდება ახლობლების აყვანა სამსახურებში, ანდა უბრალოდ საქმის არ კეთება – აი, ეს ყველაფერი აშორებს ნებისმიერ მთავრობას ევროპული ცივილიზაციისგან.
სანამ ეს არ შეიცვლება, მანამდე არანაირი განცხადება, არც ერთი მხრიდან, რომ იქ გვინდა გაწევრიანება ან აღარ გვინდა ამიტომ გაწევრიანება, ან გვინდოდა და მერე მოგვინდება, ყველაფერი ეს არის წყლის ნაყვა.
სანამ არ ექნება გააზრებული დეპუტატს, რომ დეპუტატი არის დაქირავებული, ანუ ხალხზე ქვემოთ დგას, სანამ ეს ხალხი პირველივე კანონით საკუთარი ხელფასების გახუთმაგებას არ დაიწყებს და ასე შემდეგ და ასე შემდეგ… ნებისმიერი განცხადება, ევროპის ხსენება, ყველაფერი იქნება ფარსი და ფიქცია.
- ისტორიკოსი ხართ, შუა საუკუნეების სპეციალისტი. ისტორიულად რა გამოცდილება გვაქვს ევროპული ცივილიზაციისკენ სვლის, რა ძალისხმევა გვაქვს, როგორც ერს, როგორც სახელმწიფოს, ასევე როგორც ინდივიდებს, ამ ყველაფერში ჩადებული და გაღებული?
როცა დღეს ვამბობთ, რომ ევროპისკენ ვისწრაფვით, ცოტა განსხვავებულად იყო ვთქვათ ერეკლე მეორის დროს და უფრო განსხვავებული იყო ადრე.
ევროპა, დღევანდელი სახით ყოველთვის არ არსებობდა. მათ შორის შუა საუკუნეებშიც არ არსებობდა.
რა განაპირობებს ევროპულ ცივილიზაციას, როგორ შეიძლება მიკუთვნებული იყო ან თავს აიგივებდე რომელიმე ცივილიზაციასთან? პირველ რიგში, ეს არის მნიშვნელოვანი. რა განსაზღვრავდა ევროპულობას მაშინ, როდესაც ქართული სახელმწიფოები იქმნებოდა.
შუა საუკუნეებში, ევროპულობას განსაზღვრავდა, პირველ რიგში, რელიგიური ფაქტორი. ადრე რელიგია და პოლიტიკა ფაქტობრივად ერთად იყო და რელიგიური ფაქტორი განსაზღვრავდა სად აღმოჩნდებოდი – დასავლურ თუ აღმოსავლურ ორბიტაზე.
მიუხედავად იმისა, რომ აღმოსავლური, ანუ აზიური გავლენები საქართველოში და განსაკუთრებით აღმოსავლეთ საქართველოში იყო ძალიან დიდი და ძლიერი, როგორც კულტურული, ისე პოლიტიკური, ჩვენ მეოთხე საუკუნეში გავაკეთეთ არჩევანი. ჯერ ჩვენმა სახელმწიფომ, შემდეგ ხალხმა გააკეთა არჩევანი, რომ გადავიხარეთ რომისკენ, ანუ ბიზანტიისკენ, ქრისტიანობის არჩევით.
აქედან მოყოლებული, გამოჩნდა სახელმწიფო, რომელიც არის ქრისტიანული, რომელიც ებრძვის აღმოსავლეთიდან მოსულ მტრებს. ქრისტიანობა მარტო პირჯვრის გადაწერა ხომ არ არის?! დროთა განმავლობაში ეს განაპირობებს აზროვნების წესს, მსოფლმხედველობას, გავლენას ახდენს ლიტერატურაზე, არქიტექტურაზე და ასე შემდეგ. ჩვენთან ყოველთვის იყო სინთეზი აღმოსავლურის და დასავლურის, მაგრამ რელიგიურმა ფაქტორმა ეს მნიშვნელოვნად დასავლეთისკენ გადაწია.
სოციალურ-კულტურული თვალსაზრისით და იმ სისტემებით, რომლითაც სახელმწიფო ფუნქციონირებდა, მაგალითად შუა საუკუნეებში, რომ ავიღოთ, ძალიან ჰგავს ეს სხვა ევროპულ სახელმწიფოებს, სოციალურ-პოლიტიკური, ეკონომიკური წყობით, სამხედრო საქმით თუ ასე შემდეგ და ასე შემდეგ, როგორიც იყო დასავლეთ ევროპაში.
მსოფლმხედველობრივადაც და შეიძლება ითქვას, გარეგნულადაც და გარეგნულში ვგულისხმობ იმ სისტემებს, რომელიც სახელმწიფოში არის – პოლიტიკური, რელიგიური, კულტურული და ასე შემდეგ, ჩვენ ბევრად უფრო მივემსგავსეთ ევროპულ სახელმწიფოებს მთელი შუა საუკუნეების განმავლობაში, ვიდრე აღმოსავლურს.
რომის იმპერიის ნაწილი იყო მთელი დასავლეთ საქართველო. რომის იმპერიის მემკვიდრეობა არის მთელი ევროპა დღეს. რომის იმპერიის უშუალო შემადგენლობაში შედიოდა დასავლეთ საქართველო, ხოლო აღმოსავლეთ საქართველო რომის მეგობარი და მოკავშირე იყო.
ანუ ქრისტიანობამდეც პოლიტიკურად ჩვენ მაინც ვიხრებოდით რომისკენ.
გარდა ამისა, ვერც ერთ აღმოსავლურ ცნობილ მითოლოგიურ სიუჟეტში ვერ ვნახავთ სივრცეს, სადაც ჩვენზე არის ლაპარაკი. სამაგიეროდ, ბერძნულ მითოლოგიაში კოლხური სივრცე შემოვიდა.
არავინ არ იძახდა მეოთხე საუკუნეში – „ჩვენ ევროპა გვინდა“, იმიტომ, რომ ევროპა იმ ფორმით, რა ფორმითაც ახლა არსებობს, არ იყო. მაგრამ ამ რელიგიურ-პოლიტიკური კონტექსტით, ჩვენ ერთგვარ კიდედ მოვიაზრებოდით, როდესაც ევროპიდან გამოიხედავდი, იმიტომ, რომ ბოლო ქრისტიანული სახელმწიფო იყო და ერთიანობის მარკერი მეტწილად სწორედ რელიგიურობა იყო.
ამიტომ, დიდი ხანია უკვე ჩვენ ფსიქოლოგიურად თუ არსებითად და დასავლური ცივილიზაციისკენ ვართ გადახრილი. უბრალოდ, სხვადასხვა მიზეზებით მოხდა მერე ისტორიულად აქედან ჩვენი იზოლირება, ჩამოშორება.
- იმ რეალობის გათვალისწინებით, ახლა რაშიც ვართ, კიდევ ერთხელ იზოლაციის საფრთხე ხომ არ გვემუქრება?
იზოლირება ყოველთვის წამგებიანია. იმიტომ, რომ ვერ იზოლირდები ფიზიკურად, არ გამოგივა ეს და თან მარტო ხომ არ ხარ ამ სამყაროში?!
ნებისმიერი იზოლაცია შენ გაქცევს ერთი კონკრეტული ძალის ქვეშ და აუცილებლად გვნებს, ეს რუსეთი იქნება თუ მანამდე სხვა იყო – ირანი, ოსმალეთი… როდესაც შენ ბოლომდე ხდები სხვაზე დამოკიდებული, რომელიც შორს არ გიშვებს და იზოლაციაში გაქცევს, რა თქმა უნდა, ეს შენვე გვნებს.
საბჭოთა კავშირში რა ხდებოდა? იყო რაღაც ერთი იდეა და იმ იდეის გარდა სხვა არაფერი, რამაც დააზიანა ბევრი რამე, იგივე მეცნიერებაში, იგივე კულტურულად, ლიტერატურაში თუ ასე შემდეგ. თვითონ საბჭოთა კავშირიც ამან დააზიანა, მოაქცია საკუთარი თავი იზოლაციაში და მოგვიყოლა ჩვენც.
ევროპულმა ცივილიზაციამ განვლო მთელი რიგი მნიშვნელოვანი ეტაპები, როგორიც იყო: რენესანსი, განმანათლებლობა და ა.შ. ჩვენ მაგ დროს აქ ისეთი განსაცდელების წინაშე აღმოვჩნდით, რომ ხშირ შემთხვევაში უბრალოდ გადარჩენისთვის გვიწევდა ბრძოლა, აღარც გვეცალა სხვა დანარჩენისთვის. ისტორიულად ბევრჯერ აღმოვჩნდით იზოლაციაში და კიდევ ერთხელ თუ აღმოვჩნდებით მდგომარეობაში, როდესაც ერთი ძალის გავლენის ქვეშ მოვექცევით და დანარჩენ სამყაროსთან შეწყვეტთ ურთიერთობას, ძალით თუ თუნდაც უნებლიეთ, ეს აუცილებლად დაგვაზარალებს და კიდევ უფრო უკან დაგვწევს, პროგრესს და განვითარებას შეანელებს.
იმიტომ, რომ თუ არ მიიღე სხვა, სხვისი ნააზრევი, სხვისი მიღწევა, თუ არ გაითვალისწინე და შენად თუ არ აქციე და თუ ცუდიც ნახე რაღაც, მაგრამ სახელი დაარქვი, რომ ეს ცუდია, ისე ვერაფერს ვერ იზამ, ვერ განვითარდები.
- „ქართული ოცნების“ რიგით მხარდამჭერთა ნაწილს არ სჯერა იმის, რომ იმ პოლიტიკით, რა პოლიტიკასაც ახლა „ოცნება“ ატარებს, გვაშორებს ჩვენს ევროპულ არჩევანს. ამ კითხვას გისვამთ „ოცნების“ მხარდამჭერთათვის, როგორ უნდა ამოიცნონ ნიშნები, რომ მათ მიერ მხარდაჭერილი ხელისუფლება რეალურად აშორებთ ევროპას?
ჩემი აზრით, ევროპასთან დაშორების ნიშანი არის კანონის უზენაესობის ეჭვქვეშ დაყენება, შერჩევითი სამართალი, კორუფცია, ნეპოტიზმი, ვერ გააზრება იმის, ვინ არის მმართველი და ვინ არის უზენაესი; და ეს რომ ხალხია, მაგის ვერ გააზრება ან არ გააზრება; ერთპიროვნული მმართველობისკენ სწრაფვა – აი, ეს ყველაფერი იმ ევროპულ სამყაროს, ცივილიზაციას გაშორებს.
ეს შინაარსში გაშორებს და არა კონკრეტული განცხადებები. კონკრეტული განცხადებები ვერ დაგაშორებს, როდესაც ამ შინაარსში ხარ გასვრილი.
დიდი ხანია საქართველოში ევროპული მმართველობა არ არის, მიუხედავად განცხადებებისა, მიუხედავად ვიზალიბერალიზაციისა, რითაც ეს მთავრობა ცოტა ხნის წინ ამაყობდა.
მმართველობით საქართველო არასდროს არ ყოფილა ევროპული სახელმწიფო იმიტომ, რომ ჩინოვნიკს ჰგონია, რომ მეფეა; იმიტომ, რომ პოლიციელს ჰგონია, რომ ყველაფრის უფლება აქვს; იმიტომ, რომ დეპუტატის მიზანია უფრო მეტი მანქანა ჰყავდეს ვიდრე დეპუტატობამდე ჰყავდა.
როდესაც ევროპული პრინციპებისგან გაშორებს მთავრობა, შენ იმის ნაწილი ვერ იქნები. ხვალ რომ გამოვიდეს ვინმე, უკან მიგვაქვს ჩვენი სიტყვები, კი ბატონო, ევროკავშირში შევალთო, ეს ხომ ტყუილი იქნება?! შინაარსში არის პრობლემა.
- როგორ ხედავთ თითოეული მოქალაქის როლს, რომ ეს ყველაფერი შეიცვალოს? თქვენს თავს სად ხედავთ?
ყველას სხვადასხვა როლი შეიძლება ჰქონდეს, ზოგს ხილული და ზოგს შედარებით ნაკლებად ხილული. ზოგი შეიძლება აპროტესტებდეს ქუჩაში, ზოგი სხვადასხვა ფორმას ეძებდეს. მაგრამ ინდივიდუალურ პასუხისმგებლობებზე თუ მიდგება საქმე, მე ავირჩიე გზა, რომლითაც ვცდილობ, რომ ახალგაზრდებს სწორად დავანახო რა რას ნიშნავს და რა როგორ არის.
სულ ამაზე მაქვს ლაპარაკი ბავშვებთან და ისტორიის სწავლებაზე მეტად ის მომწონს ხოლმე, რომ ამ ადამიანებს მეტ-ნაკლებად ვაჩვენე სახელმწიფოს არსი რა არის, მოქალაქის არსი რა არის. ის, რომ ვიღაცამ სკვერი გააკეთა თბილისში, არ ნიშნავს იმას, რომ სკვერი გაგიკეთა, იმიტომ, რომ შენი ფულით არის ეს გაკეთებული.
პირველ რიგში დიდებს უჭირთ ამის განსაზღვრა – “აი, ძმაო, გზა დააგო!“ რა, აბა არ უნდა დაეგო? მე ვაკეთებ იმას, რომ თითოეულმა ბავშვმა იცოდეს სახელმწიფო რას ნიშნავს, იცოდეს, რომ თვითონ არის ეს სახელმწიფო და არ უნდა მოტყუვდეს ვიღაც ჩინოვნიკის დაპირებაზე, რომ გზას დაუგებს, იმიტომ, რომ მისი ფულით იგება ეს გზა და მისია, რაც კეთდება.
მე შეიძლება ეს გავაკეთო. კიდე ჩემნაირად ბევრმა მასწავლებელმა ეს რომ გააკეთოს, ხალხს, რომელიც გაიზრდება, ეს სწორად ექნება გააზრებული და სწორ გადაწყვეტილებებს მიიღებს, თავს არ მოატყუებინებს არავის და მიხვდება, რა თეთრია და რა შავი.
შეიძლება მთავარი პრობლემა ის იყოს, რომ ადამიანები ჩვენს ქვეყანაში ზოგჯერ ვერ ხვდებიან რა სწორია და რა არასწორი და არა ის, რომ ცუდები არიან ან არასწორ გადაწყვეტილებებს იღებენ.
ინჟინერმა რა უნდა გააკეთოს, მე ამას ვერ ვიტყვი, მაგრამ თითოეული მოქალაქის ფუნქცია არის სიმართლის ლაპარაკი, განათლების მიღება და მერე ამ განათლების გაცემა. სხვა კონკრეტული რეცეპტი, სამწუხაროდ, მე არა მაქვს.
