14 ივნისი საქართველოში შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების დაცვის დღეა. ამ დღეს, სოციალური სამართლიანობის ცენტრი კიდევ ერთხელ აჯამებს თემის წევრთა უფლებრივ მდგომარეობასა და იმ გამოწვევებს, რომლებიც წლების გასვლასთან ერთად, არათუ არ უმჯობესდება, არამედ გარკვეული მიმართულებებით უარესდება კიდეც.
სოციალური სამართლიანობის ცენტრის შეფასებით საქართველოსთვის გაეროს შშმ პირთა უფლებების კონვენციის ძალაში შესვლიდან 12 წლის თავზე, მთავრობამ ვერ შეძლო, ქვეყანაში ის ძირითადი პრინციპები და პარადიგმები დაენერგა, რომელსაც კონვენციის შინაარსი ეფუძნება.
მიუხედავად იმისა, რომ წლებია, თემი სამედიცინოდან სოციალურ და ადამიანის უფლებებზე დაფუძნებულ მოდელზე გადასვლას ელოდება, ეს პროცესი წლების განმავლობაში ფერხდება და შშმ პირთა შეფასება და მათ მიმართ პოლიტიკის განხორციელება კვლავ დიაგნოზებს ეფუძნება, რაც მათი ინდივიდუალური საჭიროებების დანახვის შესაძლებლობას ფაქტობრივად გამორიცხავს.
გამოწვევას წარმოადგენს შშმ პირთა სოციალური დაცვისა და დამოუკიდებელი ცხოვრების გარანტირების სფეროც, რაც მათ ღირსეულ ცხოვრებაში მნიშვნელოვნად უშლის ხელს. მიუხედავად შშმ პირთა სოციალური პაკეტის ყოველწლიური ზრდისა, თემის წევრთა მნიშვნელოვანი ნაწილი კვლავ საარსებო მინიმუმზე ნაკლებ სოციალურ პაკეტს იღებს.
კერძოდ, მიმდინარე წელს მკვეთრად გამოხატული შშმ სტატუსის მქონე პირები და შშმ ბავშვები თვეში 470 ლარს იღებენ, მნიშვნელოვნად გამოხატული შშმ სტატუსის მქონე პირები – 250 ლარს, ხოლო ზომიერად გამოხატული შშმ სტატუსის მქონე პირები – 210 ლარს, მაშინ, როდესაც, საარსებო მინიმუმი, რომლის ადეკვატურობაც, თავის მხრივ, მნიშვნელოვანი კითხვის ნიშნის ქვეშ დგას, 2025 წლის ბოლოსთვის 283 ლარს უტოლდებოდა.
აღნიშნულის ფონზე, შშმ პირთა დასაქმების, გაძლიერებისა და სერვისებით უზრუნველყოფის მიმართულება კვლავ დიდ პრობლემას წარმოადგენს. მაგალითისთვის, სახალხო დამცველის ანგარიშის მიხედვით, გამოწვევას წარმოადგენს თემის წევრთა საჭიროებებზე მორგებული სახელმწიფო სერვისების არასაკმარისობა, მომსახურებების გეოგრაფიული დაფარვა, მომლოდინეთა რიგები და კონვენციურ პრინციპებზე დაფუძნებული საცხოვრისის სერვისების სიმწირე.
„საზოგადოებამ ჯანდაცვისა და სოციალური დაცვის კუთხით შშმ პირთა საჭიროებებისა და მათ წინაშე არსებული გამოწვევების შესახებ განსაკუთრებით ნათლად დიუშენის კუნთოვანი დისტროფიის მქონე ბავშვებისა და მათი მშობლების პროტესტისას შეიტყო. ცალსახად მნიშვნელოვანია, რომ ეს პროცესი ბავშვების გამარჯვებით დასრულდა, თუმცა, ისიც ცხადია, რომ მთავრობის მხრიდან სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანი მედიკამენტების შემოტანის გადაწყვეტილებას არა აღმასრულებელი ხელისუფლების მხრიდან მყისიერი და ემპათიაზე დაფუძნებული რეაგირება, არამედ მშობლების მხრიდან თავგანწირული ბრძოლა და საზოგადოების უპრეცედენტო მობილიზაცია უძღოდა წინ.“ – ნათქბამია ორგანიზაციის ანგარიშში.
„სოციალური სამართლიანობის ცენტრის ინფორმაციით შშმ პირთა დამოუკიდებელი ცხოვრების უზრუნველმყოფ ერთ-ერთ მთავარ მექანიზმს პერსონალური ასისტენტის სერვისი წარმოადგენს, რომელიც მუნიციპალურ დონეზე ჯერ კიდევ 2025 წლის 1 იანვრიდან უნდა ამოქმედებულიყო. თუმცა, დათქმულ დროს სერვისი 64-დან მხოლოდ 8 მუნიციპალიტეტში, ხოლო წლის განმავლობაში, ჯამში 30 მუნიციპალიტეტში ამოქმედდა:
„როგორც ჩანს, იქაც კი, სადაც პროგრამა ამუშავდა, გამოყოფილი კვოტები საკმაოდ მცირეა, რადგან, 2026 წლის თებერვლის მდგომარეობით, ქვეყნის მასშტაბით სერვისში სულ 604 შშმ პირი იყო ჩართული, ხოლო იმავე პერიოდისთვის, სოციალური მომსახურების სააგენტოს სოციალური პაკეტის მიმღები 134 522 შშმ პირი ჰყავდა აღრიცხული. მიუხედავად ამხელა სხვაობისა, საჭიროებების წინასწარი შესწავლის არარსებობის გამო, ის, თუ თემის წევრთა რა ნაწილს სჭირდება და არ გააჩნია პერსონალური ასისტენტის მხარდაჭერა, კვლავ ბუნდოვანია.
სამოქალაქო საზოგადოებაზე თავდასხმის პირობებში, მნიშვნელოვნად გართულდა შშმ პირთა წარმომადგენლობითი და თემის უფლებებზე მომუშავე ორგანიზაციების ოპერირებაც. ერთი მხრივ, საკანონმდებლო ცვლილებებმა ეს ორგანიზაციები უცხო ქვეყნების „ინტერესების გამტარებლებად“ და „აგენტებად“ გამოაცხადა, ხოლო უცხო ქვეყნის დახმარება მთლიანად მთავრობის ნებას დაუქვემდებარა. შექმნილი ვითარებიდან გამომდინარე, არაერთმა ორგანიზაციამ მუშაობა შეაჩერა ან შეწყვიტა, ხოლო დარჩენილთაგან უდიდეს ნაწილს ღირსების შემლახველ რეესტრში რეგისტრაცია ან/და გრანტის გამოყენებაზე თანხმობის მისაღებად მთავრობისთვის მიმართვა დასჭირდა.“
ორგანიზაციის შეფასებით ამგვარი კონტექსტის პარალელურად, კიდევ უფრო მეტად პრობლემური ხდება როგორც ცენტრალურ, ისე მუნიციპალურ დონეზე გადაწყვეტილების მიღების პროცესში შშმ პირთა და მათი წარმომადგენელი ორგანიზაციების მონაწილეობა. ზოგიერთ უწყებაში ასეთი პლატფორმები საერთოდ არ არსებობს, ზოგიერთ მათგანში კი შეხვედრები იშვიათად ტარდება. სახალხო დამცველის ანგარიშის მიხედვით, მნიშვნელოვანი უკუსვლით ხასიათდება მუნიციპალურ დონეზე არსებული მექანიზმები – მათ უმეტესობაში თემატური ადგილობრივი საბჭოები ფორმალურად შექმნილია, თუმცა გამოწვევაა მათი ეფექტიანი ფუნქციონირება და გადაწყვეტილების მიღების პროცესზე რეალური გავლენის მოხდენის შესაძლებლობა.
„უკანასკნელ პერიოდში განსაკუთრებით მწვავედ გამოიკვეთა ფსიქიკური ჯანმრთელობის სფეროში არსებული გამოწვევები. სოციალური სამართლიანობის ცენტრი, ისევე, როგორც ამ სფეროში მომუშავე არაერთი აქტორი, წლების განმავლობაში ითხოვდა ადამიანის უფლებებზე დაფუძნებული პოლიტიკის შემუშავებასა და განხორციელებას. თუმცა, პოლიტიკის დოკუმენტების ფორმალურად არსებობის მიუხედავად, შექმნილი მდგომარეობა არსებითად არ იცვლება. კერძოდ, კვლავ მნიშვნელოვანი პრობლემაა ფსიქიკური ჯანმრთელობის ხარისხიან სერვისებზე წვდომა და სტაციონარული დაწესებულებების რეალური დეინსტიტუციონალიზაცია.“
ამასთან, ისტორიულად მწვავე პრობლემებს „ქართული ოცნების“ მიერ უკანასკნელ თვეებში მიღებული საკანონმდებლო ცვლილებები დაემატა, რომლითაც მან, ერთი მხრივ, „ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემის მქონე, ალკოჰოლიზმით, ნარკომანიით ან/და ტოქსიკომანიით დაავადებულ პირთა ერთიანი საინფორმაციო ბაზის“ შექმნა დააანონსა, ხოლო, მეორე მხრივ, სისხლის სამართლის სფეროში „პროცესუუნარობის“ ცნება დაამკვიდრა. ეს საკანონმდებლო ცვლილებები ერთმნიშვნელოვნად ეწინააღმდეგება ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო სტანდარტებს და ქმედუნარიანობის რეფორმის შინაარსს, რომელიც სახელმწიფოში წლების წინ განხორციელდა და თავისი შინაარსით არსებითად პროგრესულ ნაბიჯად მიიჩნეოდა, მათ შორის, გლობალური მასშტაბით.
სამწუხაროდ, შშმ ადამიანების უფლებებისა და ქმედუნარიანობის ეჭვქვეშ დაყენება მხოლოდ საკანონმდებლო ცვლილებებით არ მოხდა. „ქართული ოცნება“ ფსიქიკურ ჯანმრთელობას, როგორ ოპონენტებზე თავდასხმის იარაღს, ისე იყენებს და ამით კიდევ უფრო მეტად უწყობს ხელს ფსიქოსოციალური საჭიროების მქონე ადამიანების მიმართ სტიგმისა და დისკრიმინაციის შემცველ დამოკიდებულებებს. ამ მხრივ, კიდევ უფრო შემაშფოთებელია პროტესტის მონაწილე შშმ პირების – დუტა ჯავახიშვილისა და დავით პაპაშვილის, მიმართ გზის გადაკეტვის საქმის წარმოებისას სასამართლოს მიერ ექიმებისა (რომელთა კომპეტენციაშიც არ შედიოდა ამგვარ საკითხებზე მსჯელობა) და ლევან სამხარაულის სახელობის ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს (დუტა ჯავახიშვილის შემთხვევაში) წარმომადგენლის გამოკითხვა. გამოკითხვა იმის დადგენას ისახავდა მიზნად, თუ რამდენად „აცნობიერებდა“ შშმ პირი ჩადენილ „ქმედებას“. ამგვარი გადაწყვეტილება, მხოლოდ იმის გამო, რომ ადამიანს შშმ პირის სტატუსი აქვს, არა მხოლოდ დისკრიმინაციულია და ადამიანის უფლებებს ეწინააღმდეგება, არამედ ქმნის საშიშ პრეცედენტს, რომ სტატუსის მქონე ნებისმიერი ადამიანის წინააღმდეგ, დასჯის მიზნით, შესაძლოა ამგვარი მიდგომა იქნას გამოყენებული.
ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, ნათელია, რომ სახელმწიფომ ვერ მოახერხა, შშმ პირებისათვის მიეცა ღირსეული და დამოუკიდებელი ცხოვრების შესაძლებლობა, სადაც მათი ინდივიდუალური საჭიროებები იქნებოდა გათვალისწინებული, ხოლო მათ წინაშე არსებული ბარიერები – დაძლეული. მეტიც, ადამიანის უფლებების კრიზისის პირობებში, ისეთი საკითხები, როგორიცაა, ფსიქიკური ჯანმრთელობა, „ქართული ოცნების“ ხელში დევნის დამატებით იარაღად ყალიბდება.
