„როგორც ჩანს, ანესთეზია ძალიან საფუძვლიანად გაკეთდა,“ – საკუთარ მოსაზრებას გვიზიარებს მწერალი ნინო ხარატიშვილი, რომელსაც წინააღმდეგობაზე ვესაუბრეთ, კონკრეტულად კი, იმ ადამიანებზე ვკითხეთ, რომლებიც საპროტესტო აქციებში არ მონაწილეობენ საპროტესტო განწყობის მიუხედავად. რის გაკეთება შეუძლიათ მათ?
„მესმის ტოტალური დაღლა. როდესაც მთელ ცხოვრებას ამ პროცესში ატარებ: სულ რევოლუციაა და გადატრიალება, მუდმივად ცვლილების მოლოდინია. გასაგებია, რომ ადამიანი იღლება. ყველას ერთი ცხოვრება გვაქვს და გვინდა, ეს ცხოვრება ღირსეულად გავატაროთ, მაგრამ დგება ისეთი მომენტი და ახლა ცალსახად ეს მომენტია, სადაც შენ უბრალოდ არა გაქვს უფლება, დანებდე, მიჰყვე დინებას. ხვალ შეიძლება გაიღვიძო და ისეთ დინებაში აღმოჩნდე, რომ მერე უკვე მართლა დაიხრჩო…
სხვა დიქტატორული რეჟიმებისგან, ბელარუსისგან ან რუსეთისგან, განგვასხვავებს ის, რომ შიში ჯერ არ არის ტოტალურად გამეფებული. ჯერ კიდევ ძალიან ბევრი ადამიანია საქართველოში, ვინც სიცილით, იმედით, თავისუფალი აზრის გამოხატვის სურვილით გამოდის ქუჩაში, სოციალურ ქსელებში აფიქსირებს თავის პოზიციას. მე მგონი, აი, ზუსტად ამაზეა ახლა დამოკიდებული ჩვენი ბედი. ასეთი განცდა მაქვს, რომ ამაზეა დამოკიდებული ჩვენი მომავალი. ეს თუ დავთმეთ და ეს თუ გაქრა, მაშინ გასაგებია, რომ უკვე იქ ვართ, სადაც არ გვინდა ყოფნა,“ – ამბობს ნინო ხარატიშვილი.
„ბათუმელებმა“ მწერალსა და დრამატურგთან ნინო ხარატიშვილთან ინტერვიუ ჩაწერა.
- ქალბატონო ნინო, რას ეტყოდით ადამიანებს, რომლებიც არ ან ვერ მონაწილეობენ საპროტესტო აქციებში, მაგრამ აქვთ პროტესტი. რის გაკეთება შეუძლიათ?
ყველანაირი სახის პროტესტი, მგონია, რომ ამ ეტაპზე არის სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანი.
დემოკრატიული საზოგადოების ერთ-ერთი მთავარი მანიშნებელია აზრის თავისუფლად გამოხატვა. ამაში შედის დემონსტრაციის გამართვის უფლება. ჩვენ თუ ეს უფლება წაგვერთვა და დავკარგეთ – ამის მაგალითია ჩრდილოეთით ჩვენი მეზობელი – უკვე ოფიციალურად ვცხადდებით დიქტატურად.
მესმის, რომ ყველას შეიძლება არ ჰქონდეს საპროტესტო აქციაზე გასვლის საშუალება, მილიონი მიზეზი არსებობს, რის გამოც იგი ქუჩაში ვერ გამოდის, მაგრამ გაჩუმება და ამ ყველაფრის არ შემჩნევა ან არ დანახვა არის საშიში.
ყველამ, რა სახითაც შეუძლია და რაზეც მიუწვდება ხელი, ისე უნდა გამოხატოს პროტესტი: თუნდაც გამოელაპარაკოს ქუჩაში ვინმეს, ელაპარაკოს მეზობელს ან თანამშრომელს, შევიდეს, ვთქვათ, დისკუსიაში. ყველაფერს აქვს აზრი.
შეიძლება, რაღაცნაირად უსუსურად ვგრძნობდეთ თავს და განცდა გვქონდეს, რომ ასე მაინც ვერაფერს შევცვლით, მაგრამ ესეც საბჭოთა გადმონაშთია. საბჭოთა კავშირში ნამდვილად ასე იყო: ყოველთვის ზედა ინსტანცია არსებობდა, ვთქვათ, კრემლი და ინდივიდის, მოქალაქის აზრს არ ითვალისწინებდნენ. ყველა ცხოვრობდა რაღაცნაირ, კოლექტიურ ანესთეზიაში, როგორც მე მას ვეძახი.
დღეს, საბედნიეროდ, ჯერჯერობით ასეთი სიტუაცია არ არის. ყოველთვის ამას ვიმეორებ, სადაც ხმა მიმიწვდება, პრესა იქნება თუ მკითხველთან შეხვედრისას, რომ ჩვენ სხვა დიქტატორული რეჟიმებისგან, ბელარუსისგან ან რუსეთისგან, განგვასხვავებს ის, რომ შიში ჯერ არ არის ტოტალურად გამეფებული. ჯერ კიდევ ძალიან ბევრი ადამიანია საქართველოში, ვინც სიცილით, იმედით, თავისუფალი აზრის გამოხატვის სურვილით გამოდის ქუჩაში, სოციალურ ქსელებში აფიქსირებს თავის პოზიციას. მე მგონი, აი, ზუსტად ამაზეა ახლა დამოკიდებული ჩვენი ბედი, ჩვენი მომავალი.
ეს თუ დავთმეთ და ეს თუ გაქრა, მაშინ გასაგებია, რომ უკვე იქ ვართ, სადაც არ გვინდა ყოფნა.
- თუმცა ძლიერდება ნიჰილისტური განწყობები. მაგალითად, ქუჩის გამოკითხვის დროს ადამიანები არ ამბობენ, რომ „ოცნების“ პოლიტიკა მოსწონთ ან ეშინიათ, მაგრამ მიიჩნევენ, რომ მაინც არავინ მოუსმენს, ან კიდევ პასუხობენ – „პოლიტიკა არაა ჩემი საქმე“.
„პოლიტიკა არაა ჩემი საქმე“ – ძალიან სასაცილო გამონათქვამია, აბსურდია, მით უმეტეს საქართველოში. როგორ შეიძლება ჩვენი წარსულის გათვალისწინებით ჩათვალო, რომ პოლიტიკა, რომელსაც შენ ადევნებ თვალს, აბსტრაქტულია და შენ არ გეხება? პოლიტიკა არ არის მარტო პოლიტიკოსები, პარლამენტი, მართლმსაჯულება. პოლიტიკა არის ყველანაირი საზოგადოების კოლექტიურად თანაარსებობის მოდელი. ყველაფერი პოლიტიკურია. პირადი ურთიერთობაც პოლიტიკურია.
როცა იგივე ხელოვანები ამბობენ: „მე აპოლიტიკური ვარ“ – ესეც აბსურდია. სიყვარულზეც რომ წერ, ის სიყვარულიც პოლიტიკურია, იმიტომ, რომ ყველაფერი არსებობს კონტექსტში. ყველაფრის დანახვა საჭიროა კონტექსტის, ეპოქის, იმ დროის, მოვლენების გათვალისწინებით. არაფერი არ არის ასე დამოუკიდებელი, ჩვენ ხომ განყენებულად, კუნძულზე არ ვცხოვრობთ?!
პოლიტიკის ასეთი აღქმა და გაცნობიერება, განყენებულად დანახვა, ჩვენი წარსულიდან გამომდინარეობს: სად გავატარეთ წინა საუკუნე და იმას მერე რა მოჰყვა ბოლო 36 წელი.
მესმის ტოტალური დაღლა. როდესაც მთელ ცხოვრებას ამ პროცესში ატარებ: სულ რევოლუციაა და გადატრიალებაა, მუდმივად ცვლილების მოლოდინია. გასაგებია, რომ ადამიანი იღლება. ყველას ერთი ცხოვრება გვაქვს და გვინდა, ეს ცხოვრება ღირსეულად გავატაროთ, მაგრამ დგება ისეთი მომენტი და ახლა ცალსახად ეს მომენტია, სადაც შენ უბრალოდ არა გაქვს უფლება, დანებდე, მიჰყვე დინებას. ხვალ შეიძლება გაიღვიძო და ისეთ დინებაში აღმოჩნდე, რომ მერე უკვე მართლა დაიხრჩო.
ჩემთვის ძალიან უცხოა, როცა ადამიანები არ გამოხატავენ პროტესტს, მაგრამ არც იმის მომხრე არა ვარ, რომ ადამიანები, რომლებიც ჩემს აზრს არ იზიარებენ, ვაბულინგო და ვლანძღო. არც ამის დროა, მგონი.
ეს არ არის მარტო ქართული ფენომენი. მგონი, მთელ მსოფლიოში იგივე ხდება: ამერიკას რომ გადავხედოთ, თუნდაც ევროპაში რა ტენდენციებია, ასეთი განცდა მაქვს, რომ ბოლო 10 წლის მანძილზე, ძალიან დემოკრატიულ საზოგადოებაშიც კი, ძალიან დიდი გარღვევა მოხდა – რაღაც უფსკრული გაჩნდა და ამ უფსკრულის მარჯვენა და მარცხენა მხარეს დარჩა საზოგადოების ორი ნაწილი. ეს რამ გამოიწვია და რატომ გახდა შესაძლებელი, ამას, ალბათ, ისტორიკოსები თუ სოციოლოგები გვეტყვიან, ეს გამოსაკვლევია. იგივე ლიბერალური საზოგადოების ბევრი შეცდომაც ჩანს, მაგრამ ახლა არ არის ამის დრო.
ახლა არის მოცემულობა, რომ მართლაც უფსკრულისკენ მიგვექაჩებიან. ჩვენ ორ საზოგადოებას შორის უნდა მოვახერხოთ, რაოდენ ძნელი არ უნდა იყოს, ხიდი ავაგოთ. მიუხედავად იმისა, რომ ძალიან უტოპიურად ჟღერს ეს აზრი, მაინც მგონია, რომ ჩვენთვის, ყველასთვის, ამ შემთხვევაში, საქართველოსთვის, გამოსავალი ისაა, რომ ჩვენ გავხდეთ უმრავლესობა და ის ხალხი, ვინც მეორე ნაპირას დარჩა, გადმოვიბიროთ როგორმე. ჩვენ მათ უნდა მივაწვდინოთ ხმა.
- არ ფიქრობთ, რომ სინამდვილეში „ოცნებას“ საზოგადოების მცირე ნაწილი უჭერს მხარს? მაგალითად, ამომრჩეველი მასობრივად არ მივიდა არჩევნებზე, ასევე „ოცნების“ ცესკოს მონაცემებით, კახი კალაძე თბილისში ამომრჩევლების 20 %-მა აირჩია… მკაფიოა საზოგადოებაში კრიტიკული განწყობა.
მეც არ მგონია, რომ ჩვენი ყველაზე დიდი პრობლემა ამ ეტაპზე „ოცნების“ ამომრჩევლები იყვნენ. ჩემი აზრით, ჩვენი ყველაზე დიდი პრობლემა არის რაღაცნაირად შუაში გაჩხირული, პასიური, გაჩუმებული ადამიანები, რომელიც საკმაოდ დიდი მასა აღმოჩნდა.
ძალიან ცოტა ადამიანს ვიცნობ ჩემს გარშემო, ვინც ხმალამოღებული იბრძვის, მაგალითად, „ოცნების“ ფასეულობებისთვის, მაგრამ ბევრია ისეთი, ვინც თვლის, რომ ეს მას არ შეეხება, ან კიდევ – „ეს რომ ჩამოინგრევა, სხვა ვინ მოვა?“ – პასიური და ცოტა ნიჰილისტური დამოკიდებულება აქვთ.
მე არ ვარ ფსიქოლოგი და არც ისტორიკოსი, მაგრამ ჩემი აზრით, დიალოგს ყოველთვის აქვს აზრი. იმ სამ წელიწადში, როდესაც ისევ არჩევნების დრო მოვა, შეიძლება, არჩევნების უფლება აღარ არსებობდეს ფიზიკურად. ოპოზიციური პოლიტიკური პარტიების გაუქმებით, რაღაც ახალი კანონებით, რომელსაც გაუთავებელ რეჟიმში იღებს „ოცნება“, ხომ უკვე ცალსახად თვალშისაცემია, საითაც მიექანება ქვეყანა.
ამ ყველაფრის არ შემჩნევა დღესდღეობით ყველაზე დიდი საფრთხეა.
- შემჩნევა რას ცვლის? ვთქვათ, თუ დაწერს მოქალაქე სოციალურ ქსელში რომელიმე აბსურდზე, მაგალითად, „ოცნების“ სარჩელს ოპოზიციური პარტიების აკრძალვის შესახებ განიხილავს მოსამართლე, რომელიც ენმ-ს ხელისუფლებაში ყოფნის დროს იყო იმ საქმის პროკურორი, რომლის გამოც ივანიშვილის დაჯგუფება ენმ-ს აკრძალვას ითხოვს – რა შეიცვლება?
შემჩნევას შეიძლება კონკრეტულ მომენტში არ ჰქონდეს გადამწყვეტი მნიშვნელობა, მაგრამ როდესაც მოქალაქე დაინახავს პრობლემას, მერე გააცნობიერებს და მოუნდება, რომ ქუჩაშიც გამოვიდეს, მოუნდება, რომ გაემიჯნოს ამ სისტემას.
ადამიანების დიდი ნაწილი ეგოისტური არსებები ვართ: ვიდრე მე არ შემეხება, მაქვს ფუფუნება, რაღაცას წავუყრუო, გავიშტერო თავი, არ შევიხო და ჩემი ყოფა ჩვეულებრივად გავაგრძელო, მით უმეტეს, რომ ამ ყოფაში რაღაც პრივილეგიები მაქვს, დამოკიდებული ვარ ამა თუ იმ ფორმით მმართველობაზე, ამიტომაც შემიძლია საკმაოდ დიდხანს, აი, ფატალურად დიდხანს, ავიფარო ყურებზე ხელი, თვალებზეც.
ეს არ არის მარტო ქართული ფენომენი: როგორ გახდა შესაძლებელი, ვთქვათ, გერმანიაში ფაშიზმი? როგორ დამყარდა საბჭოთა კავშირის დროს ტოტალური ტერორი, როგორ გახდა ეს შესაძლებელი? ახლა რაც ხდება, ეს ამის მაგალითია. ასე გახდა შესაძლებელი, იმიტომ, რომ ადამიანის ბუნებაა – ვიდრე მას პირადად არ შეეხება, ამჯობინებს დუმილს.
მესმის, რომ ოპოზიცია არ გვყავს, ვერ მოხდა კოალიციის შექმნა, გაერთიანება ასეთ ვითარებაშიც კი, რაც ცალსახად სამწუხაროა, მაგრამ ახლა ის სიტუაციაა, რომ ჯერ ეს უნდა მორჩეს, ეს უნდა დამთავრდეს, რომ მერე უკვე, როგორც საზოგადოება ჩამოვყალიბდეთ, შევიკრათ, შევთანხმდეთ ფასეულობებზე.
დღეს პრიორიტეტულია ის, რომ ხვალ დიქტატურაში არ გავიღვიძოთ, რომ მართლა არჩევნები აღარ გვქონდეს. ისედაც უკვე მაგ გზას ვადგავართ და ისედაც ტოტალური აგონიაა დაწყებული. სრული განუკითხაობაა, რაც ხდება. აბსოლუტურად ყველა მოქალაქე საფრთხეშია: ნიღბის გამო თუ ქუჩის გადაკეტვის გამო შეიძლება დაგაპატიმრონ.
განათლების რეფორმაც საქართველოში კიდევ უფრო მეტად ფატალურ შედეგს გამოიწვევს. ფაქტობრივად, არცერთი სოციალური დარგი არ დარჩა – სამედიცინოდან დაწყებული, აგრარულით დამთავრებული, სადაც ამ ყველაფერს გავლენა არ ექნება.
როგორც ყველა დიქტატურაში ხდება, ეს დიქტატურაც საკუთარი ხალხის განადგურებასაც იწყებს. ეს დაწყებულია, ამასაც ვუყურებთ.
სამწუხაროდ, არ ვიცი, კიდევ რა უნდა მოხდეს, რომ მართლა საზოგადოების ყველა ფენას შეეხოს, ყველამ გაიგოს, რასთან გვაქვს საქმე. როგორც ჩანს, ეს ანესთეზია ძალიან საფუძვლიანად გაკეთდა და პროპაგანდამაც, ალბათ, ძალიან კარგად იმუშავა: „ცოცხების პერიოდში“ რაზეც საუბრობდნენ, სამჯერ უფრო დიდი ტრაგედია ტრიალდება ახლა.
- თქვენ ახსენეთ პროპაგანდის გავლენა. „აბა, ომი გინდა?“ – რუსული პროპაგანდის ეს გზავნილი დღესაც მუშაობს, რადგან რუსეთი მეზობელია, ოკუპანტია და განაგრძობს ომს უკრაინაში. თქვენ როგორ პასუხობთ მსგავს პროპაგანდისტულ გზავნილებს?
„აბა, ომი გინდათ“ – ჩემთვის ერთ-ერთი ყველაზე მდაბიო ნარატივია, რაც კი „ქართულ ოცნებას“ შემოუგდია. სამწუხაროდ, ისიც უნდა აღვნიშნოთ, რომ ყველაზე ეფექტურია. უკაცრავად და გულისრევის შეგრძნება მქონდა, როდესაც წინასაარჩევნო პლაკატი დავინახე თბილისში: ჩამონგრეული ეკლესია უკრაინაში და აშენებული საქართველოში.
არ ვიცი, ამაზე დაბლა როგორ შეიძლება ადამიანი დაეცეს. ფაქტია, რომ ეს შესაძლებელია.
ჩვენ მრავალგზის გამოვცადეთ ძალადობა და ომი. მესმის, რომ ადამიანებს მართლაც ტვინში აქვთ ეს ტრავმა. ჩვენთვის ომი არ არის რაღაც ისეთი, რაზეც ჩვენი წინაპრები ჰყვებიან. ძალიან ბევრ ჩვენგანს აქვს ეს ტრავმული გამოცდილება, მაგრამ რუსეთთან თანამშრომლობა, ან რაღაც სახით კეკლუცობა, მათი დამშვიდება და მათთვის კომფორტის შექმნა რომ მშვიდობასთან მოგიყვანს იმ ქვეყანაში, რომლის ტერიტორიის 20% მავთულხლართით აქვს შემოსაზღვრული, აბსურდია.
მარტო ბოლო 100-წლიანი გამოცდილებით, მხოლოდ ძალადობა და მხოლოდ დიქტატურა გახსოვს რუსეთისგან. ამ დროს როგორ შეიძლება მშვიდობის იმედი გქონდეს ქვეყანასთან, რომელიც დაუსრულებელ რეჟიმში ომებს აწარმოებს, საბჭოთა კავშირის დროს და ახლაც.
ვფიქრობ იმაზე, რომ მეოთხე მთავრობაა და ვერ მოვახერხეთ სოციალურად დაუცველი ფენებისთვის პირობების გაუმჯობესება. თუ ჩვენი საზოგადოება ერთიანდება და მრავალი ათასი ადამიანი გამოდის, თუნდაც ევროპის გამო ქუჩაში, მაღაროელის გამო გამოდის 100 კაცი. ეს ნიშნავს, რომ სოლიდარობა, რაც რეალურად უნდა გვქონდეს, დღემდე შეუძლებელია. ესეც, ალბათ, საბჭოთა გადმონაშთია, იმიტომ, რომ დღესაც კი, გაჭირვება ასოცირდება სირცხვილთან: თითქოს ეს რაღაც სასირცხვილოა, თითქოს დანაშაულია. ე.წ. საშუალო ფენა, რომელიც საქართველოში რეალურად არც გვყავს – ის საშუალო ფენაც მინიმუმზე ცხოვრობს და მუშაობს – მისთვისაც კი, რაღაცნაირად შეუძლებელია და არ არის სასურველი, გაჭირვებულ, სოციალურად დაუცველ ადამიანთან ასოცირდებოდეს ან მის გვერდით დადგეს.
ამ სოციალურმა უთანასწორობამ გამოიწვია ისიც, რომ საზოგადოების ძალიან დიდი ფენა ამ ნარატივის გარეთ დარჩა: სადღაც სოფელში ცხოვრობს და მისი რეალობა არ შეცვლილა ბოლო 30 წლის მანძილზე, ან თუ შეიცვალა, ეს იყო რაღაც მინიმალური. შესაბამისად, ის არ თვლის, რომ მას ეს პრობლემები ეხება, ევროპის ნაწილი იქნება თუ არ იქნება, მის წარმოდგენაში ეს არაფერს არ იცვლის. მან ზუსტად იცის, რომ მისი 400 ლარით მაინც ვერ მოახერხებს პარიზში გაფრენას ან რომის დათვალიერებას.
ამანაც ძალიან, ხელი შეუწყო, ჩემი აზრით, ამ გახლეჩვას, უფსკრულის გაჩენას.
- თქვენი აზრით, დღეს რას შეიძლება დაეფუძნოს ერთობა? როგორც საზოგადოება, ისე პოლიტიკური ოპოზიცია, ძლიერი დაკვეთის მიუხედავად, ვერ ახერხებს გაერთიანებას.
ძალიან ბევრი კარგი მაგალითი გვაქვს. მთელმა უბედურებამ, რაც ჩვენს თავს ტრიალებს, სამოქალაქო საზოგადოების ცნობიერება ბევრად გაამყარა.
ჩვენ უდიდესი სოლიდარობის აქტის მომსწრე ვხვდებით ძალიან ბევრი მიმართულებით – დაწყებული პატიმრებისთვის ფულის შეგროვებით, დამთავრებული ხელიხელ ჩაკიდებული ქუჩის გადაკეტვით.
- თქვენი დაკვირვებით, რამდენად შესაძლებელია საბჭოთა კავშირის მოცემულობა დაუშვას ისევ ჩვენმა საზოგადოებამ? საბჭოთა კავშირის ლეში, რომელიც არც დაუმარახავთ, თითქოს გაცოცხლდაო – ერთ-ერთ ინტერვიუში უთხარით „ბათუმელებს“…
ამ თემაზე ვცდილობ ყველგან ვისაუბრო საქართველოში, დასავლეთშიც ვილაპარაკო, იმიტომ, რომ ძალიან ბევრ ადამიანს არა აქვს ჯერ აღქმული და შეცნობილი, რა იყო ეს.
რომ გადავხედოთ სერბეთს, უნგრეთს, სლოვაკეთს – რაღაცნაირად მაზუთივით იღვრება და შედის ყველა ღრიჭოში, აღწევს იდეოლოგიური ომი, რაშიც ჩვენ დღესაც ვიმყოფებით. უბრალოდ, „რკინის ფარდა“ აღარ არსებობს და ილუზია გაქვს, რომ გახსნილია საზღვრები.
ძალიან დიდი ტკივილია, როცა იმასაც ვერ იტყვი, რომ აი, რუსი მოვიდა კალაშნიკოვით. საკუთარი ხელით იღებ შენს სისხლით და ოფლით შეკოწიწებულ ყველანაირ დემოკრატიულ სტრუქტურას, რისთვისაც იომე და იწვალე, ამდენი ადამიანი შეეწირა, დევნილი გახდა, სახლი დაკარგა. ამ ყველაფერს იღებ საკუთარი ხელით და გაგაქვს სანაგვეზე. ეს არის ჩემთვის კიდევ უფრო უპატიებელი, ვიდრე ის, რომ მართლა პირდაპირ რუსს გაეკეთებია. გასაგებია, რომ ამის უკან რუსეთი დგას, მაგრამ, ვისი ხელით ხდება?!
ჩვენ რეალურად არასოდეს არ გაგვისწორებია თვალი საკუთარი წარსულისთვის. ლუსტრაციის კანონი არ არსებობს, არქივებზე წვდომა არ არის.
მთელი ჩემი ბავშვობა მესმოდა, რომ აი, ადამიანები დააპატიმრეს… მიჩნდებოდა კითხვა: ეს ადამიანები ვინ დააპატიმრა, ისინი რატომ არასდროს არ არსებობენ? იმათი არც გვარები ვიცით, არც სახელები. რატომ?
გერმანიაში, გდრ-ის დანგრევის შემდეგ და დღესაც შეგიძლია შეხვიდე არქივში და ნებისმიერი მონაცემი ნახო. მეც ძალიან არ მესიამოვნებოდა იმის გაგება, რომ ბაბუაჩემი იჭერდა, ან ჩემი წინაპარი იყო წითელი ტერორის თანამონაწილე, მაგრამ ამ მტკივნეულად გადაფასების და თვალის გასწორების გარეშე რეალურად ვერ წავალთ წინ.
ოკუპაციის მუზეუმი რომ გაიხსნა, მახსოვს, ძალიან გამიხარდა, მაგრამ იქაც არავინ საუბრობს იმაზე, რომ ჩვენ მაშინაც სამოქალაქო ომის სიტუაცია გვქონდა – ძალიან ბევრი ქართველი იყო წითლების რიგში. რა თქმა უნდა, წითელი არმია შემოვიდა და ჩვენ დაგვიპყრეს, მაგრამ ახლა რაც ხდება, დაახლოებით ისეთი სიტუაცია იყო მაშინაც: გახლეჩილი იყო საზოგადოება და გახლეჩვის დროს ყოველთვის უფრო მარტივია დაამონო ხალხი, ასეთი სტრუქტურა ჩამოაყალიბო.
იმისთვის, რომ ჩვენ ამისგან დაცულები ვიყოთ, უნდა ვიცოდეთ, საიდან მოვდივართ.
ის ადამიანები, დღეს რომ ნიღბები უკეთიათ თუ ტიტუშკებს ეძახიან, უნდა ვიცოდეთ მათ შესახებ.
გერმანიაში, მაგალითად, ბავშვიც არ არის, არ იცოდეს იგივე ჰოლოკოსტი და ფაშიზმის დროს რა მოხდა. ვერ გაიზრდები ამ ქვეყანაში, გერმანიაში ისე, რომ ისტორია არ იცოდე. ქუჩა შეგხვდება სადღაც იმგვარად მოპირკეთებული, ფეხს წამოჰკრავ და იმ ქვაზე ებრაელი მსხვერპლების სახელი და გვარები აწერია. გინდა, არ გინდა, დაინტერესდები, ისე როგორც ჩემი პატარა შვილი, მაგალითად, რომელმაც ამას წინათ მკითხა, ეს რა არისო.
