„დისიდენტობასთან არის დაკავშირებული და თავისუფლების სიმბოლოა. სხვაგვარად არ ვიცი, რატომ შეიძლება იყოს აკრძალული ჯინსი,“ – ამბობს ყოფილი ომბუდსმენი უჩა ნანუაშვილი, რომელსაც ვკითხეთ: როცა აკრძალული ნივთების ჩამონათვალში არაა, მაგალითად, ჯინსის ტანსაცმელი, მაგრამ ამას მაინც კრძალავს ციხის ადმინისტრაცია, ეს რას აჩვენებს, რასთან გვაქვს საქმე?
უჩა ნანუაშვილის დაკვირვებით, რეპრესიული რეჟიმის პირობები აისახება ციხეზეც, სადაც კანონი კი არაა გადაწყვეტილებების მიღების საფუძველი, არამედ ძალის დემონსტრირება და დაშინება.
„ციხეში პირობების გამკაცრებაც უფრო მეტად რეპრესიული რეჟიმების დროს ხდება. მაქსიმალურად იღებენ თვითნებურ გადაწყვეტილებებს: პატიმრებს ეუბნებიან, ჩვენზე ხართ დამოკიდებული, რასაც გვინდა, იმის უფლებას მოგცემთ, რა წიგნს წაიკითხავთ, ან რა ნივთს მიიღებთ, ამასაც ჩვენ განვსაზღვრავთ“, – გვიყვება უჩა ნანუაშვილი.
„ბათუმელები“ ამ თემაზე უჩა ნანუაშვილს ესაუბრა. ის ყოფილი სახალხო დამცველია და „დემოკრატიის კვლევის ინსტიტუტის“ ხელმძღვანელი.
- ბატონო უჩა, რა დასაბუთებით არ შეუძლია პატიმარს ჯინსის ტანსაცმელი ეცვას? როგორ მუშავდება მსგავსი აკრძალვები, რა პრაქტიკა გვაქვს?
ცალკეული დებულებებით არის განსაზღვრული აკრძალული ნივთების კონკრეტული ჩამონათვალი, რომელსაც მინისტრი გამოსცემს, პატიმრობის კოდექსში მსგავსი მითითება არ არის – რა სახის ტანსაცმელია ნებადართული.
ამ დებულებებში არანაირი ჩანაწერი არ არის, რომ მაინცადამაინც ჯინსის ტანსაცმელი არ შეიძლება. არ მახსოვს, ადრე იყო თუ არა რაიმე ჩანაწერი, მაგრამ გარკვეული პერიოდი მახსოვს, რომ ჩვეულებრივად შეიძლებოდა ჯინსის ტარება სასჯელაღსრულების დაწესებულებაში. შემდეგ ვიღაცამ ჩათვალა, რომ აღარ უნდა ყოფილიყო ჯინსი ხელმისაწვდომი. მიიჩნევა, რომ ჯინსი საბჭოთა კავშირის დროს აკრძალული ტანსაცმელია.
- როგორც თავისუფლების სიმბოლო?
დიახ, როგორც დისიდენტობასთან დაკავშირებული და თავისუფლების სიმბოლო. სხვაგვარად არ ვიცი, რატომ შეიძლება იყოს აკრძალული ჯინსი.
- თუ არ არის პატიმრებისთვის აკრძალული ნივთების სიაში, რა დასაბუთებით უზღუდავენ პატიმარს ჯინსების ტარებას?
თუ დაწესებულების ადმინისტრაცია ბრალდებულს ან მსჯავრდებულს უარს ეუბნება ჯინსის ტანსაცმელზე, ეს უარი უნდა იყოს დასაბუთებული. იქ არის მითითება უსაფრთხოების რისკებსა და იმაზე, რომ დაწესებულების ნორმალურად ფუნქციონირებას არ უნდა შეეშალოს ხელი. ადმინისტრაციამ უნდა დაასაბუთოს, როგორ ხედავს უსაფრთხოების რისკს.
წინააღმდეგ შემთხვევაში ეს შეზღუდვა არის კანონის დარღვევა, რომელიც უნდა გასაჩივრდეს შიდა მექანიზმებით. ასევე, სახალხო დამცველის ჩართვა აუცილებელია. ბევრი მექანიზმის გამოყენება შეიძლება, რომელიც ფორმალურად თუ არაფორმალურად არსებობს.
დებულებები დეტალურად განსაზღვრავს იმ ნივთებს, რომელთა შეტანაც დაწესებულებაში აკრძალულია. არსებობს გამონაკლისები, მაგალითად, როცა კონკრეტული ნივთი სჭირდება ბრალდებულს ან მსჯავრდებულს სარეაბილიტაციო პროგრამისთვის, ამ შემთხვევაშიც შესაძლებელია ადმინისტრაციამ დაუშვას ამ საჭირო ნივთის შეტანა.
როცა დეტალურადაა განსაზღვრული რის შეტანა არ შეიძლება, გაუგებარია, ეს შეზღუდვა საიდან მოდის.
უჩა ნანუაშვილი
ზოგადად, ბოლო წლებში ბევრი რამ შეიცვალა პატიმრების უფლებების ნაწილშიც, მაგალითად, 2023 წლის ცვლილებებით დაწესდა ლიმიტი ამანათებზე – მანამდე პატიმრებს ულიმიტოდ შეეძლოთ ამანათის მიღება. ასევე, პრაქტიკულად აიკრძალა საფოსტო ამანათები, არადა, ძალიან ბევრი შემთხვევა იყო, როცა პატიმრის ოჯახი სასჯელაღსრულებითი დაწესებულებიდან შორს ცხოვრობდა და საფოსტო ამანათებით სარგებლობდნენ.
წინა წლებში მსგავსი პრობლემების მოგვარებაში აქტიურად იყო ჩართული სახალხო დამცველი – ითვალისწინებდნენ კიდეც ჩვენს წერილებს და პრობლემები მეტ-ნაკლებად გვარდებოდა. მაშინ გაცილებით სხვა გარემო იყო, ვიდრე ახლა. დღეს კიდევ უფრო მეტად გამკაცრებულია პირობები. დღეს საკვები პროდუქტის გაგზავნა, ასევე, მხოლოდ სადღესასწაულო დღეებშია შესაძლებელი.
იყო შემთხვევები, როცა, მაგალითად, ლიტერატურის შეტანა შეზღუდეს – ეთნიკური უმცირესობის წარმომადგენელს არ შეატანინეს წიგნი აზერბაიჯანულ ენაზე. გასაგებია, რომ შესაძლოა ადმინისტრაცია ვერ ფლობს ენას, თუმცა ამის გარკვევაც შესაძლებელია, რას ეხება ესა თუ ის წიგნი. ადმინისტრაციამ არ უნდა უთხრას პატიმარს მხოლოდ ბლანკეტური უარი – მას უნდა ჰქონდეს დასაბუთება.
- როცა აკრძალული ნივთების ჩამონათვალში არაა, მაგალითად, ჯინსის ტანსაცმელი, მაგრამ ამას მაინც კრძალავს ადმინისტრაცია, ეს რას აჩვენებს, რასთან გვაქვს საქმე?
ეს მიუთითებს მართვის სტილზე: როცა მმართველობა დემოკრატიასა და ადამიანის უფლებებზეა ორიენტირებული, იქ კანონის მიხედვით იღებენ გადაწყვეტილებებს – ამ შემთხვევაში ყველა პატიმარი თანასწორია. როცა ასე არ არის, სისტემა მაქსიმალურ ჩაკეტილი ხდება და მონიტორინგიც სუსტია. რეალურად სახელმწიფო დღეს ამ სისტემას იყენებს საკუთარი მიზნებისთვის.
ციხეში პირობების გამკაცრებაც უფრო მეტად რეპრესიული რეჟიმების დროს ხდება. მაქსიმალურად იღებენ თვითნებურ გადაწყვეტილებებს: პატიმრებს ეუბნებიან, ჩვენზე ხართ დამოკიდებული, რასაც გვინდა, იმის უფლებას მოგცემთ, რა წიგნს წაიკითხავთ, ან რა ნივთს მიიღებთ, ამასაც ჩვენ განვსაზღვრავთ.
ეს აჩვენებს, რომ სხვა მეთოდებით მართავენ დაწესებულებებს. როდესაც პატიმრების უფლებების დაცვაა მნიშვნელოვანი, სტანდარტები ეფუძნება კანონებს, როცა ასე არ ხდება და შიდა სტრუქტურებს იყენებენ მართვისთვის – იერარქიებს და სუბკულტურებს, ამ დროს მართვის მეთოდი არის დაშინება, პატიმრების მაქსიმალური შეზღუდვა, რომ პატიმარს არ შეეძლოს რეაბილიტაცია. არც რესოციალიზაცია არ უნდა შეეძლოს მას – ყველაფერი დამოკიდებული უნდა იყოს ადმინისტრაციასა და სისტემაზე – მინიმალური საკითხების გადაწყვეტაც კი.
