„მე ქართველ ამომრჩეველს ვეტყოდი მხოლოდ ერთს: ჩვენ უნდა მოვითხოვოთ საპარლამენტო არჩევნები. ჯერ ეს უნდა მოვითხოვოთ… თუ კრიზისის მოგვარებაზე ვსაუბრობთ, კრიზისის მოგვარება, რა თქმა უნდა, პირველ რიგში, საპარლამენტო არჩევნებს უკავშირდება,“ – ამბობს ნინო დოლიძე, „სამართლიანი არჩევნების“ ყოფილი ხელმძღვანელი, საარჩევნო საკითხების ექსპერტი.
ნინო დოლიძეს წინასაარჩევნო მოცემულობაზე ვესაუბრეთ: როცა „ოცნების“ რეჟიმი აწყობს რეპრესიებს და არცერთ პირობას არ ტოვებს სამართლიანი არჩევნებისთვის, სწორია არჩევნებში მონაწილეობა? არსებობს შანსი, რომ არჩევნებში მონაწილეობით ამომრჩეველმა რეალურად დემოკრატიას დაუჭიროს მხარი, თუ ეს მხოლოდ „ქართულ ოცნებას“ აწყობს?
სწორედ ამ საკითხებზე ესაუბრა „ბათუმელები“ ნინო დოლიძეს.
- ქალბატონო ნინო, რატომ არ არის არჩევნები ის, რასაც საქართველოში ატარებს „ოცნების“ ანტიკონსტიტუციური და არალეგიტიმური მთავრობა 4 ოქტომბერს?
არჩევნები არის ხალხის უმაღლესი მანიფესტაცია, როდესაც მათ უნდა აირჩიონ საკუთარი ხელისუფალი და არჩევნებით უნდა იყოს შესაძლებელი ხელისუფლების მართლა არჩევა, ან გადარჩევა და ხალხის ნების გამოხატულება.
არჩევნები არის ერთ-ერთი ყველაზე მთავარი ინსტრუმენტი დემოკრატიაში, რომელიც ჩემთვის, როგორც არჩევნების სპეციალისტისთვის და ზოგადად, ყველასთვის, ძალიან მნიშვნელოვანი მექანიზმია.
სამწუხაროდ, საქართველოში უკვე მრავალი წელია ვხედავთ არჩევნების მიმართულებით უკუსვლას. ყველა ხელისუფლების დროს ვხედავდით სვლას თუ უკუსვლას, მაგრამ „ქართული ოცნების“ ხელისუფლების პირობებში, ანუ ბოლო რამდენი წელია ამ უკუსვლას ვხედავთ.
ბოლო ყველაზე დიდი გამოხატულება, რა თქმა უნდა, იყო გასული საპარლამენტო არჩევნები, რომელიც შევაფასეთ, რომ არ იყო თავისუფალი და სამართლიანი. ამ არჩევნებმა ვერ გამოხატა ქართველი ხალხის ნება. ეს ძალიან რთული შეფასებაა, როდესაც არჩევნები ისე კი არ ფასდება, რომ აი, რაღაც მცირე დარღვევებია, არამედ – „ვერ გამოხატავს ხალხის ნებას“.
ამის შემდეგ ჩვენი მოთხოვნაც ეს იყო, რომ ახალი საპარლამენტო არჩევნები უნდა ჩატარებულიყო, იმიტომ, რომ თუ არჩევნები ვერ გამოხატავს ხალხის ნებას, მაშინ იგი თავიდან უნდა ჩატარდეს. ასევე, რა თქმა უნდა, არჩევნები უნდა ჩატარებულიყო გაუმჯობესებულ პირობებში.
არჩევნები უნდა ჩატარდეს თავისუფალ და სამართლიან გარემოში, ამომრჩეველს უნდა შეეძლოს ყოველგვარი ძალადობისგან თავისუფალ გარემოში მიიღოს მონაწილეობა არჩევნებში, მათ შორის წინასაარჩევნო პერიოდი უნდა იყოს თავისუფალი, ამომრჩეველი უნდა დაესწროს სხვადასხვა პარტიის ღონისძიებას, გაარკვიოს, ვინ რას ჰპირდება და ასე შემდეგ.
ანუ ამომრჩეველმა უნდა მიიღოს გადაწყვეტილება თავისუფალ გარემოში – კონტროლის გარეშე. მეორეს მხრივ, ეს ნიშნავს იმას, რომ თავად პარტიებს უნდა ჰქონდეთ შესაძლებლობა, თავისუფლად ატარებდნენ საარჩევნო კამპანიას.
ამასთანავე, საარჩევნო კანონმდებლობა უნდა იყოს ისეთი, რომ შესაძლებელი იყოს თავისუფალ პირობებში არჩევნების ჩატარება; სადამკვირვებლო ორგანიზაციებს უნდა ჰქონდეთ შესაძლებლობა დააკვირდნენ.
ჩვენ ვხედავთ, რომ ყველა ეს ფაქტორი ფაქტობრივად დღეს ქვეყანაში არის უგულებელყოფილი: ამომრჩეველი ვერ იღებს თავისუფლად გადაწყვეტილებას, ხდება მათი ნების კონტროლი, ხდება მათზე ზეწოლა, მათ შორის, წინასაარჩევნო პერიოდში.
რაც შეეხება პოლიტიკურ პარტიებს, ვხედავთ, რომ ნაწილი არ იღებს მონაწილეობას, მაგრამ ვინც იღებს მონაწილეობას, რა თქმა უნდა, უმეტეს შემთხვევაში ამ არჩევნებს რომ შევხედოთ, მათთვისაც არ არის ეს გარემო თავისუფალი და სამართლიანი.
- არჩევნებზე დაკვირვების შესაძლებლობაც კი არ არსებობს. შესაძლოა, ვიღაც დარეგისტრირდეს დამკვირვებლად, მაგრამ მას არ შეუძლია შეუმოწმოს უბანზე მისულ ამომრჩეველს პირადობა. ამ მოცემულობაში რამდენად შეიძლება საერთოდ საუბარი იმაზე, რომ ეს არჩევნები შეიძლება იყოს სამართლიანი?
უბრალოდ საარჩევნო უბანზე შეიძლება იყო, მაგრამ მთავარი პროცედურა რაც არის ამომრჩევლის ვერიფიკაცია – ეს ფაქტობრივად შეგვიზღუდეს, ანუ საარჩევნო კანონმდებლობაც გააუარესეს და ეს ცვლილებები გაკრიტიკებულია, მათ შორის, ევროპის საბჭოს საპარლამენტო ასამბლეის რეზოლუციაში.
არჩევნების თავისუფლად და სამართლიანად შეფასებისთვის ერთ-ერთი მთავარი არის დაკვირვება. აქ რას ვხედავთ? ერთის მხრივ ვხედავთ, რომ ფაქტობრივად, არცერთი საერთაშორისო ორგანიზაცია არ იქნება წარმოდგენილი ამ არჩევნებზე. ადგილობრივი სადამკვირვებლო ორგანიზაციები კი, ფაქტობრივად ვერ ახერხებენ ფუნქციონირებას.
„სამართლიანი არჩევნები“ რომელიც არჩევნების ყველაზე მთავარი შემფასებელია, დღეს არის დაყადაღებული.
ეს არის 1995 წლიდან დაფუძნებული ორგანიზაცია და ფაქტობრივად ყველა არჩევნებს აკვირდება. მე არ მახსენდება არჩევნები საქართველოში ISFED-ის გარეშე და დღეს, წინასაარჩევნო პერიოდში ISFED არის დაყადაღებული.
ესაა ფაქტორები, რაც ქმნის უმძიმეს რეალობას არჩევნებთან მიმართებით.
- რამდენიმე დღის წინ თქვენც დაგიბარეს „პირბადეების საქმეზე“ გამოსაკითხად. რას აჩვენებს ეს საქმე სამოქალაქო ორგანიზაციების წინააღმდეგ წინასაარჩევნო პერიოდში?
როდესაც ჩვენ არჩევნებზე ვსაუბრობთ, წინასაარჩევნო პერიოდში ძალიან მნიშვნელოვანია, როგორ ოპერირებენ სადამკვირვებლო ორგანიზაციები. ფაქტობრივად, შეუზღუდეს მუშაობა რამდენიმე სამოქალაქო ორგანიზაციას და მათ შორის „სამართლიან არჩევნებს“.
ამ ორგანიზაციების დევნა მხოლოდ იმის გამო ხდება, რომ ისინი ამდენი წელი აფასებდნენ არჩევნებს თუ სხვადასხვა საქმიანობით იყვნენ დაკავებული სამოქალაქო სექტორში საქართველოს დემოკრატიის ხელშესაწყობად.
ეს საქმე მკაფიოდ აჩვენებს, რომ „ქართული ოცნებისთვის“ ერთ-ერთ მიზანს წარმოადგენს სამოქალაქო საზოგადოების გაქრობა ქვეყანაში, იმიტომ, რომ დღემდე აგრძელებენ სამოქალაქო საზოგადოებები იმ პრობლემებზე საუბარს, რაც ქვეყანაშია. მაგალითად, „სამართლიანი არჩევნების“ ერთ-ერთი მთავარი ფუნქცია სწორედ ამ საკითხებზე საუბარია, ხომ?! დაყადაღება კი, ისეთი ნაბიჯია, რომელიც ორგანიზაციის ფუნქციონირებას პირდაპირ უშლის ხელს.
- ეუთო/ოდირი რამდენიმე დღის წინ მოიწვია „ქართულმა ოცნებამ“ მაშინ, როცა არჩევნებამდე ერთი თვეც აღარ იყო დარჩენილი. რა გათვლა ჰქონდა „ქართულ ოცნებას“ თქვენი დაკვირვებით?
ეუთო/ოდირის მეთოდოლოგია კარგად არის გაწერილი. მას სჭირდება გარკვეული დრო იმისათვის, რომ ჯერ შეაფასოს ქვეყანაში არსებული საარჩევნო პოლიტიკური კონტექსტი და ამის შემდეგ დაგეგმოს, როგორი ტიპის მისიას განახორციელებს.
ზოგადად, ეუთო/ოდირს როდესაც იწვევენ ხოლმე, მრავალი თვით ადრე ისინი ჯერ ქვეყანაში შეფასების მისიას აგზავნიან, რომ შეხედონ ქვეყანაში რა ხდება, სხვადასხვა ჩართულ მხარეებს ხვდებიან და მერე წყვეტენ, რამხელა მისია უნდა იყოს და ასე შემდეგ. ამიტომაც აქვს მნიშვნელობა ეუთო/ოდირის მოწვევას რამდენიმე თვით ადრე, რომ მათ თავიანთი მეთოდოლოგია სრულად გამოიყენონ.
ახლა რა მოხდა? მაშინ როდესაც სტანდარტულად ხდება ეუთო/ოდირის მოწვევა წლის დასაწყისში და არა უგვიანეს გაზაფხულისა, ასევე, ეუთო/ოდირმა აღნიშნა, რომ ყველა წინა თვითმმართველობის არჩევნებზე ჰყავდა „ქართულ ოცნებას“, მოწვეული ეუთო/ოდირი და ახლა ხდება ისე, რომ ეუთო/ოდირს იწვევენ მაშინ, როდესაც ნახევარი საარჩევნო კამპანია არის გასული, ერთი თვეც აღარ არის დარჩენილი არჩევნებამდე – საქართველოში ორი თვეა წინასაარჩევნო კამპანია ოფიციალურად და მათ ერთ თვეზე ნაკლები დრო როდესაც იყო დარჩენილი, მაშინ მისწერეს.
ეუთო/ოდირი დარჩენილ დროში ფიზიკურად ვერ მოახერხებდა მისიის შეკვრას: აპლიკაციების მიღება, შერჩევა და ასე შემდეგ და მეორეა ოდირის მეთოდოლოგია. ზოგადად, სადამკვირვებლო მეთოდოლოგია ნიშნავს წინასაარჩევნო პერიოდის სრულად დაკვირვებას, არჩევნების დღეს და არჩევნების შემდგომ პერიოდს. ახლა გამოდიოდა, რომ ოდირი ძალიან ბევრ პროცედურას და პროცესს წინასაარჩევნო პერიოდისას გამოტოვებდა.
მაგალითად, კანდიდატების რეგისტრაცია არის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი პროცესი, რაც უკვე ამოიწურა არჩევნებამდე 30 დღით ადრე. ამიტომაც, ოდირი ვერც ფიზიკურად და ვერც მეთოდოლოგიურად ვერ დააკვირდებოდა ამას. შესაბამისად, ამიტომ თქვა უარი და ეს ძალიან კარგად იცოდა „ქართულმა ოცნებამ“, პირველად ხომ არ მოუწვევიათ?! „ოცნებაში“ ძალიან კარგად იციან ვადები, ვინ როდის უნდა მოიწვიონ, იციან მეთოდოლოგია ეუთო/ოდირის. შესაბამისად, ეს მოწვევა იმთავითვე, ჩემი აზრით, გათვლილი იყო იმაზე, რომ ოდირი ვერ მოახერხებდა ჩამოსვლას.
- როგორ აისახება საარჩევნო გარემოზე ის, რომ პოლიტიკური ოპონენტები „ოცნებამ“ ციხეში გამოკეტა, ასევე მედიის მდგომარეობა, რასაც სიმბოლურად ყველაზე კარგად ჟურნალისტ მზია ამაღლობელის უკანონო პატიმრობა აჩვენებს?
რა თქმა უნდა. თავისუფალი და სამართლიანი არჩევნებისთვის ძალიან მნიშვნელოვანია მედიაგარემო. არჩევნების გაშუქება მნიშვნელოვანია თუნდაც იმ კომპონენტით, რომ ამომრჩეველმა გააკეთოს ინფორმირებული არჩევანი.
დღეს რა ხდება? მედია ყველაზე მძიმე მდგომარეობაშია, რაც კი საქართველოს დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ გვახსოვს: მიღებულია კანონები მედიის წინააღმდეგ, ასევე ხდება ფიზიკურად მედიის დევნა – ვნახეთ იგივე აქციების დროს რა მოუვიდა მაკა ჩიხლაძეს, გურამ როგავას და ასე შემდეგ, ფიზიკურად უსწორდებიან მედიის წარმომადგენლებს.
ასევე, არაერთი ნაბიჯი გადაიდგა შინაარსის შეზღუდვის მიმართულებით. ყველა მხრივ ებრძვიან მედიას. ამიტომაც, მედიის ასეთ მდგომარეობაში ყოფნა, რა თქმა უნდა, პირდაპირ აისახება არჩევნების სამართლიანად ჩატარებაზე.
ასევე, პოლიტიკური პარტიების თავისუფლად მუშაობა ერთ-ერთი მთავარი ფაქტორია არჩევნების თავისუფლად ჩატარებისთვის. ოპოზიციის რამდენიმე ლიდერი ჩასვეს ციხეში, რაც, ცხადია, დამაზიანებელია წინასაარჩევნო პერიოდისთვის. რამდენიმე ლიდერი გამოუშვეს, მაგრამ ეს არ ცვლის მოცემულობას – სხვები ციხეში რჩებიან.
- ოპოზიციის ნაწილი, ვინც მონაწილეობს არჩევნებში, ამტკიცებს, რომ „ოცნებისთვის“ მიტაცებული ძალაუფლების წართმევას შეძლებს არჩევნების გზით. თქვენი აზრით, რამდენად ტოვებს ამის შანსს ეს არჩევნები?
არ მინდა პოლიტიკური განცხადება გავაკეთო, რადგან სამოქალაქო საზოგადოებას წარმოვადგენ და ჩემთვის, როგორც არჩევნების სპეციალისტისთვის, არჩევნები არის ძალიან მნიშვნელოვანი მექანიზმი იმისათვის, რომ ამომრჩეველმა გამოხატოს თავისი ნება.
მე მაწუხებს ყველა ის არჩევნები, რომელიც ამომრჩევლის ნდობას კიდევ უფრო არყევს, იმიტომ რომ ჩვენ პირიქით ამომრჩეველს ვეუბნებით: წადი არჩევნებზე და გამოხატე შენი პოზიცია!
- ამ მოცემულობაშიც იგივე შეგიძლიათ უთხრათ ამომრჩეველს: წადი არჩევნებზე?
გამიჭირდება ამ არჩევნებთან დაკავშირებით ამის თქმა, იმიტომ, რომ პოლიტიკური პარტიების მონაწილეობას რომ თავი დავანებოთ, დღეს არ გადადგმულა ისეთი ნაბიჯები საარჩევნო კანონმდებლობის მიმართულებით, თუ უწყებების დამოუკიდებლობის მიმართულებით, რომელიც ატარებს არჩევნებს. ცესკოს დამოუკიდებლობა არის ძალიან მნიშვნელოვანი, ასევე სხვა უწყებების, რომლებიც ჩართული არიან არჩევნებში.
ჩემი მოთხოვნა კვლავ რჩება ის, რომ ჯერ კიდევ ჩასატარებელია საპარლამენტო არჩევნები, რომელიც გამოხატავს ქართველი ხალხის ნებას, ამ არჩევნებამდე კი ძალიან ბევრი ნაბიჯი არის გადასადგმელი იმისათვის, რომ ხალხმა რეალურად მოახერხოს არჩევნებში თავისუფლად მონაწილეობა და თავისუფალი ნების გამოხატვა.
არჩევნები ასე ცალკე აღებული არ არის, ამას სჭირდება ძალიან დიდი მომზადება, როგორც საკანონმდებლო ცვლილებების, ასევე ინსტიტუტების დამოუკიდებლობა, რაც დღეს მიტაცებულია.
რა განცხადებაც არ უნდა გააკეთოს საარჩევნო ადმინისტრაციამ, ჩვენ ვნახეთ უდიდესი პრობლემები გასულ არჩევნებზე და სხვა ყველა პრობლემას რომ თავი დავანებოთ, იგივე გაჟონვა , როცა ხმის ფარულობა იყო დარღვეული, ასევე, ჩემმა ორგანიზაციამ [სამართლიანი არჩევნები] ნახა, მაგალითად, ფაქტობრივად „კარუსელის“ ინდიკაცია, როდესაც კაცი ამომრჩეველი იმაზე მეტი მივიდა უბანზე, ვიდრე სიაში იყო.
თუკი არ გადაიდგმება კონკრეტული ნაბიჯები, რომ ამომრჩეველი საარჩევნო ადმინისტრაციას, ცესკოს, უბნებს, ოლქებს ენდოს, ძალიან რთული იქნება ბევრისთვის არჩევნებზე მისვლა.
- მიგაჩნიათ თუ არა, რომ ამ კონტექსტში არჩევნების ჩატარება აწყობს პრაქტიკულად მხოლოდ „ქართულ ოცნებას“, რომელიც შეეცდება სიტუაციის იმგვარად წარმოჩენას, თითქოს რაღაც დალაგდა?
შესაძლოა, „ქართულ ოცნებას“ სხვადასხვა მიზანი ჰქონდეს ამ არჩევნებთან დაკავშირებით. მე ვიტყოდი, რომ ამ არჩევნების ჩატარების ხარისხი ვერ შეცვლის იმ მოცემულობას, რომელიც არჩევნებთან დაკავშირებით არსებობს ქვეყანაში.
ქვეყანაში არის უდიდესი პოლიტიკური და სამართლებრივი კრიზისი – ყველას ახსოვს გასული საპარლამენტო არჩევნების ჩატარების ხარისხი და როდესაც იქ დგას ლეგიტიმაცია, ძალიან გაჭირდება ახლა თვითმმართველობის არჩევნებით იმ ლეგიტიმაციის აღდგენა და ფაქტობრივად შეუძლებელია.
„ქართულ ოცნებას“ შეიძლება ბევრი სურვილი ჰქონდეს, მაგრამ ჩემთვის, როგორც არჩევნების სპეციალისტისთვის, ამ არჩევნების ჩატარების ხარისხი ვერ შეცვლის იმ რეალობას, რაც არჩევნებთან დაკავშირებით დღეს ქვეყანაში არის და ეს რეალობა ის არის, რომ საქართველოში არ ტარდება თავისუფალი და სამართლიანი არჩევნები.
იქიდან გამომდინარე, რომ ამ არჩევნების მიმართ მაღალი კონკურენცია არ არის, შესაძლოა, „ქართულ ოცნებას“ ამ არჩევნებზე არ დასჭირდეს ისეთივე მანიპულაციები, რაც გასულ არჩევნებზე ვიხილეთ. არ ვიცი როგორი იქნება ეს არჩევნები, თუმცა წინასაარჩევნო პერიოდზე უკვე შეგვიძლია ვთქვათ, რომ უმძიმესია.
- რა შეგიძლიათ უთხრათ ამომრჩეველს, რომელიც ხედავს, რომ ქვეყანა საფრთხეშია: არჩევნები არ არის არანაირი შანსი, რომ არჩევნების გზით მხარი დაუჭიროს ამ ქვეყნის დამოუკიდებლობას და თავისუფლებას?
მე ქართველ ამომრჩეველს ვეტყოდი მხოლოდ ერთს: ჩვენ უნდა მოვითხოვოთ საპარლამენტო არჩევნები, რომელიც არ იყო ქართველი ხალხის გამოხატულება. ჯერ ეს უნდა მოვითხოვოთ.
- იმიტომ, რომ თვითმმართველობის არჩევნები კარგადაც რომ ჩატარდეს, არ ცვლის ქვეყანაში არსებითად პოლიტიკურ სიტუაციას?
არჩევნები, რომელმაც ვერ გამოხატა ხალხის ნება, უნდა ჩატარდეს თავიდან და ამის შემდეგ უნდა დაიწყოს ყველა სხვა პროცესი. საპარლამენტო არჩევნებით არის შესაძლებელი ეროვნული ხელისუფლების არჩევა.
ამიტომაც, ჩვენ, საქართველოს მოქალაქეებმა უნდა მოვითხოვოთ კვლავ ახალი, თავისუფალი და სამართლიანი საპარლამენტო არჩევნები და მხოლოდ ამის შემდეგ შეგვიძლია სხვა დანარჩენ ნაბიჯებზე ვიფიქროთ.
- თქვენ პრაქტიკულად იზიარებთ წინააღმდეგობის გზავნილს. ქუჩის საპროტესტო აქცია არის მთავარი ინსტრუმენტი, რომ დღეს პოლიტიკური სიტუაცია შეიცვალოს ქვეყანაში და არა არჩევნები?
ქვეყანაში არის პოლიტიკური კრიზისი და ეს ყველამ ძალიან კარგად იცის. ეს კრიზისი არის აუცილებლად მოსაგვარებელი და ამ კრიზისის მოგვარებისთვის ორი მოთხოვნა არსებობს. მე ვიზიარებ ამ ორ მოთხოვნას, რომელიც რამდენი ხანია აქვთ მოქალაქეებს ამ კრიზისის დაწყებიდან: ახალი საპარლამენტო არჩევნები და უკანონოდ დაკავებული ადამიანების გათავისუფლება.
მე მაინც ცალსახად მოწოდება-არმოწოდება არ მინდა გამომივიდეს, ვთქვათ, არჩევნებზე წადი თუ არ წადი, ჩემთვის, როგორც არჩევნების სპეციალისტისთვის ცოტა რთულია ამის გაკეთება, მაგრამ ნახეთ, ძალიან მნიშვნელოვანია, ამომრჩეველს ვუთხრათ, რომ აბსოლუტურად განსხვავდება საპარლამენტო არჩევნები და განსხვავდება თვითმმართველობის არჩევნები თავისი შინაარსით და ასარჩევი ადამიანებით: რა გავლენას ახდენენ ეს ადამიანები ადგილობრივ პოლიტიკასა და ეროვნულ პოლიტიკაზე? ადგილობრივი თვითმმართველობის არჩევნებში მონაწილეობა არ ცვლის ეროვნულ დონეზე ხელისუფლებას და იქ მოსაგვარებელ პრობლემებს და პირიქით.
ორივე ძალიან მნიშვნელოვანი არჩევნებია, მაგრამ ორივეს თავისი დანიშნულება აქვს. ამიტომ, თუ კრიზისის მოგვარებაზე ვსაუბრობთ, კრიზისის მოგვარება, რა თქმა უნდა, პირველ რიგში, საპარლამენტო არჩევნებს უკავშირდება.
ამ თემაზე:
არჩევნები კრიზისის და რეპრესიების ფონზე, ეუთო/ოდირის დაკვირვების გარეშე
