„ჩემი აზრით, გამოთქმა – „ხელოვანი ვარ და პოლიტიკასთან კავშირი არ მაქვს“, არის სისულელე. ასეთი რამე არ არსებობს, იმიტომ, რომ ყველაფერი პოლიტიკაა. პოლიტიკა არ არის მარტო საინფორმაციო გამოშვება ან ომის სტატისტიკა. პოლიტიკაა ყოველდღიურობა“, – ამბობს მწერალი და დრამატურგი ნინო ხარატიშვილი „ბათუმელებთან“ ინტერვიუში.
რა შეიძლება ერთმა მოქალაქემ გააკეთოს ქვეყნისათვის? ისტორიის რომელ პერიოდს ჰგავს საქართველოს დღევანდელი მდგომარეობა და რატომ? – ამ და სხვა თემებზე„ბათუმელები“ მწერალსა და დრამატურგს, ნინო ხარატიშვილს ესაუბრა.
- პირველი კითხვა მინდა დავუსვა მოქალაქე ნინო ხარატიშვილს. ჩვენ ახლა ყველას ქვეყნისთვის გარდამტეხ პერიოდში გვიწევს ცხოვრება – ქვეყნის პოლიტიკური კურსი შეცვლილია, ევროინტეგრაცია შეჩერებული. როცა ამ ყველაფერს იაზრებს მოქალაქე ნინო ხარატიშვილი, როგორ გრძნობს თავს აქ და ახლა?
ალბათ ისე, როგორც ყოველი, ვინც აცნობიერებს რამხელა საშიშროების წინაშე ვდგავართ. მთელი გაზაფხული ჩართული ვიყავი ყველა იმ მოვლენაში, რაც ხდებოდა. ვიყავი მიტინგებზე, მქონდა კომუნიკაცია გერმანულ პრესასთან და ა.შ.
ძალიან ვღელავ. აღმაშფოთებელია მოვლენების ასე სწრაფ რეჟიმში განვითარება. შარშან არ მეგონა, რომ ასეთ ვითარებაში ვიქნებოდით. დამთრგუნველია, რომ ჩვენს ისტორიაში ყოველი პროგრესის დროს ასე ხდება – ერთი ნაბიჯი წინ, ორი ნაბიჯი უკან. ასეთი საფასურის გადახდა გვიწევს, როგორც ჩანს. ამ შემთხვევაში კიდევ უფრო აღმაშფოთებელია, რომ ეს საკუთარი ხელით ხდება.
კი ვიცით რა გავლენასაც განიცდიან, მაგრამ ფაქტია, რომ მმართველი პარტია და ამ შემთხვევაში ქართველები წყვეტენ ჩვენს ბედს ასე ფატალურად.
თუმცა მაინც იმედიანად ვარ – მგონია, რომ ახლა ნიჰილიზმის და აპათიის დრო არაა. ძალიან დიდი იმედი მაქვს არჩევნების.
- ქვეყნის ისტორიაში მინიმუმ სამჯერ მოხდა ჩვენი იზოლაცია დასავლური სამყაროსგან, ახლა მეოთხედ ვართ ამ საშიშროების წინაშე. რამდენად გვაქვს ეს საფრთხე მოქალაქეებს გააზრებული?
კი, ნამდვილად საფრთხის წინაშე ვდგავართ და მგონი ძალიან ბევრ ჩვენგანს გააზრებული აქვს ეს. სამწუხაროდ, რჩება ისეთი კატეგორიაც, რომელსაც ჯერ არ აქვს გააზრებული ან ჰგონია, რომ მას არ შეეხება, თუნდაც ეს [რუსული] კანონი იქნება თუ ბევრი რაღაცა, რაც შეიძლება ამას მოჰყვეს. ძალიან ბევრი ადამიანი შეიძლება თვლიდეს – „რა ევროპა, საერთოდ რა შუაშია ვარ მე“. მაგრამ მე დარწმუნებული ვარ, რომ ეს ყველას შეგვეხება მეტ-ნაკლებად. აქედან გამომდინარე მგონია, რომ ძალიან ბევრი რაღაცა ჩვენს ხელთაა.
დავუშვათ, რომ არაფერს არ გავაკეთებთ, არ გავაპროტესტებთ, შევეგუებით, ბევრად უფრო უარესი მომავალი გველის. მე არ მინდა ეს ცუდი სცენარი დავუშვა, მაგრამ ნამდვილად შესაძლებელია ბევრი რამ.
მაგალითად, რაც ერთი წლის წინ მეგონა, რომ შეუძლებელია, აღმოჩნდა, რომ შესაძლებელია.
გერმანიიდან ვაკვირდებოდი თუ როგორ იქნა აღქმული ევროპაში გაზაფხულის ეს უწყვეტი პროტესტი, რომ არ დავიღალეთ, არ დაიღალა საზოგადოება.
ამ პროტესტს ჰქონდა ძალიან დიდი გავლენა. თუნდაც ის მესიჯი მაინც მივიდა ევროპელებამდე, ამ შემთხვევაში გერმანელებამდე, რომ „ჩვენ არ ვართ ჩვენი ხელისუფლება“, რომ ქართველ ხალხს აქვს ხელისუფლებისგან დამოუკიდებლად ნებაც, ძალაც და აზრიც.
ეს მგონია გზავნილი, რომელმაც უნდა მიაღწიოს ევროკავშირამდე და დასავლელ პარტნიორებამდე.
აპათიაში ჩავარდნა, პასიურობა, ხელების მუხლებზე დაკრეფა, ამ სიტუაციაში მგონია, რომ ნამდვილად არ წარმოადგენს ალტერნატივას.
- და როგორ ხედავთ ერთი ინდივიდის ძალას, რა შეიძლება ერთმა მოქალაქემ გააკეთოს თავისი ქვეყნისათვის?
მე მინდა მჯეროდეს, რომ ერთ მოქალაქეს დიდი ძალა აქვს, რომ საბჭოთა გადმონაშთია აზროვნება – „მაინც ვერაფერს ვერ ვწყვეტ, მე, როგორც ინდივიდს, არ მაქვს გავლენა, ჩემს აზრს არ აქვს მნიშვნელობა“.
რაღაც მხრივ, საუბედუროდ, ჩვენ ყოველთვის ასეთი ხელისუფლება გვყავს – ხშირ შემთხვევაში არ ითვალისწინებს მოსახლეობის ნებას, მაგრამ მე მაინც მინდა ამის მჯეროდეს, რომ ინდივიდია დემოკრატიული სტრუქტურის საწყისი, სადაც არ არის არანაირი ხელისუფალი და ხელმწიფე, რომელიც წყვეტს ჩვენ ბედს. საზოგადოებას თავად აქვს იმის უნარი და ძალა, რომ რაღაც მოვლენებში მიიღოს მონაწილეობა და ის საზოგადოება ჩამოაყალიბოს, რომელშიც სურს ცხოვრება.
- თქვენი წიგნები საქართველოს უახლეს ისტორიას ირეკლავს. თქვენ ბევრი იკვლიეთ, იმუშავეთ არქივებში, სანამ ამ წიგნებს დაწერდით. დღეს რაც ხდება, ეს რომელ პერიოდს გახსენებთ ჩვენი წარსულიდან და რატომ?
ჩვენ ყველა ჩვენი ისტორიის შვილები ვართ და ძალიან ბევრი რამ ჩვენივე ისტორიიდან გამომდინარეობს, ჩვენი ტრავმებიც, ჩვენი უნარებიც და ა.შ. მაგრამ ყველანაირ დიქტატურას და ყველანაირ სახელმწიფო კონტროლს ახასიათებს ეს. ეს ისეთი თვისებებია, რომელიც მეორდება. არაფერი ამაში ორიგინალური არაა.
ახლაც, დღევანდელ ბევრ დიქტატურაში, ავიღოთ თუნდაც რუსეთი, იგივე ხელწერაა. საბჭოთა ხელწერა იქ არც შეწყვეტილა, გაგრძელდა, უბრალოდ ტრანსფორმირდა და სხვა ფორმა მიეცა. შეერწყა კაპიტალიზმს.
თითქოს ილუზია შეიქმნა თავისუფლების, მაგრამ ღერძი და სტრუქტურები არ შეცვლილა.
არ მინდა შავბნელად დავხატო, ჯერ თავს შევიკავებდი პირდაპირ სტალინი, ბერია და ა.შ. ამ პარალელების გავლებისგან, რადგან ვფიქრობ, უნდა ვკონცენტრირდეთ იმაზე, რაც ახლა ხდება.
თუმცა ხელისუფლების მიზნები მაფიქრებინებს, რომ არის მცდელობა არსებობდეს ერთი სახელმწიფო ნარატივი, ისტორიის ერთი აღქმა, ერთნაირი აზრის ქონა რაღაცა მოვლენებზე. ერთი დამოკიდებულება, ვთქვათ, პოლიტიკურ შეფასებებთან ან ვთქვათ ისტორიასთან და ამის კონტროლს ახდენდეს სახელმწიფო.
ეს ტოტალიტარული სახელმწიფოს ხელწერაა.
გვაქვს მაგალითები ჩვენი უახლესი ისტორიიდან, რომელიც ისტორიული თვალსაზრისით თუ შევხედავთ, არც თუ ისე დიდი ხნის წინ მოხდა.
ძალიან ბევრი ადამიანია ჯერჯერობით ცოცხალი, ვისაც ეს ყველაფერი ახსოვს და ჩვენ კიდევ უფრო არ გვეპატიება რაღაცების დავიწყება.
[ეს წარსული] მართლა დენს უნდა გვირტყამდეს, გვახსოვდეს. თუნდაც იმიტომ, რომ ყოველი მესამე თუ მეოთხე ოჯახი რეპრესიების მსხვერპლია. ბებია-ბაბუების, ოჯახებში მოყოლილი ამბებით ვიცით, რა ხდებოდა საბჭოთა კავშირში.
მე ძალიან მიკვირს, როგორ შეიძლება ეს არ აღძრავდეს ნებისმიერ ჩვენგანში რაღაცა ემოციას, ტრავმას არ გვახსენებდეს და მართლა დენს არ გვირტყამდეს…
მაგრამ ალბათ ესეც ადამიანის ბუნებაა, რომ რაღაცას სანამ საკუთარ თავზე და ტყავზე არ გამოცდი, გგონია, რომ არ იქნება ეს შენთვის აქტუალური, რომ შეიძლება ეს არც შეგეხოს.
ამას გარდა ის ფაქტორიცაა, რომ რაღაცებს ბოლომდე სერიოზულად არ აღვიქვამთ. ეს გარკვეულწილად კარგიცაა, რომ იუმორი გვაქვს და მარტივად ვუდგებით რაღაცებს, მაგრამ არის ისეთი სიტუაციები, სადაც სჯობს, რომ საფრთხე და საშიშროება მკვეთრად აღვიქვათ.
- ჯაშუშების ძებნა, უხილავი მტრის ხატის შექმნა, რომელიც „ქართულმა ოცნებამ“ თარგმნა, როგორც გლობალური ომის პარტია, როგორი ტიპის მმართველობაზე მიანიშნებს თქვენთვის?
ტოტალიტარული. ჯაშუშების ნარატივი მართლა პირდაპირი გადმოძახილია საბჭოთა კავშირის. საბჭოთა კავშირი ამ შიშზე იყო დაფუძნებული. არსებობდა მტრის ხატი დასავლეთის, ამერიკის, ევროპის და კაპიტალიზმის სახით.
რუსეთში დღესაც იგივე ნარატივი გრძელდება. სწორედ აქაა ტოტალიტარული სახელმწიფოს ნიშნები, როდესაც სახელმწიფო ისწრაფვის გააკონტროლოს მისი მოქალაქეები, გადაწეროს ისტორია, ფალსიფიცირება მოხდეს ბევრი რამის.
ჩემთვის ყველაზე შემაძრწუნებელი არის ის, რომ იქ ქრება, ფაქტობრივად, ყველანაირი ალტერნატივა. ასეთ სახელმწიფოში არსებობს მხოლოდ ერთი ჭეშმარიტება, მხოლოდ ერთი ფასეულობა, მხოლოდ ერთი მისწრაფება, მარტო შავი და თეთრი.
ამ დროს ადამიანი პირიქით, პლანეტაც და ბუნებაც მრავალფეროვნებისკენ ისწრაფვის. არაფერი ამ ცხოვრებაში არ არის შავი და თეთრი, ტოტალიტარიზმისთვის კი მარტო ერთი ჭეშმარიტება არსებობს, რომელსაც აკონტროლებს თავად სახელმწიფო. ის გვიწესებს, როგორ უნდა ვიცხოვროთ, რა უნდა ვისწავლოთ, რა უნდა მოგვწონდეს, რა არ უნდა მოგვწონდეს და ყველაფერი, რაც არ ეწერება ამ ნარატივში, უკვე მარგინალიზებული ხდება. მერე რაღაცნაირად მტრის ხატი იქმნება, რაც თავისთავად ძალიან საშიშია, რადგან ეს გადადის ცხოვრების და სიცოცხლის კონტროლზე, რაც თავისთავად შემაძრწუნებელია ყველანაირი გამოვლინებით.
- როგორი გარემოა დღეს საქართველოში მწერლისთვის, ლიტერატურისთვის, ხელოვანისთვის და ხელოვნებისთვის?
კულტურის სფეროს ძალიან ადრე შეეხო ეს ყველაფერი. მე მაინც უფრო პრივილეგირებულ სიტუაციაში ვარ, რადგან გარედან ვარ შემოსული. მაქვს იმის პრივილეგია, არ ვიყო აქ რომელიმე სახელმწიფო უწყებაზე დამოკიდებული, რაც ჩემი ბევრი კოლეგისთვის რთულია, რადგან ვიცით, რომ ბევრად უფრო მშვიდობიან და უკეთეს პერიოდებშიც არ ულხინს საქართველოში კულტურას და კულტურის სფეროს. ახლა მით უმეტეს, როდესაც კინოსა და თეატრის ხალხი, უნდათ თუ არა, მაინც დამოკიდებული არიან სახელმწიფო დაფინანსებაზე. ეს სევდიანი ფაქტია.
მეორე მხრივ, ძალიან მომწონს ეს ერთიანობა. ადრევე მობილიზდა კულტურის სფეროს ბევრი წარმომადგენელი, დროულად შეფასდა სწორად მოვლენები და აღქმული იქნა, როგორც ცენზურის საფრთხე, ჩარევის მცდელობა.
ხელოვნების სფეროში ძალიან დიდი პროგრესი გვქონდა, ძალიან ბევრ რამეს მივაღწიეთ თუნდაც ლიტერატურის დარგში, კინოში. საზღვრები გაიხსნა, ლიტერატურა ითარგმნა. დასავლეთისთვის ხელმისაწვდომი გახდა ქართული კულტურა, ინტერესი გაჩნდა. ამ მიღწევების ისევ სადავეებში მოქცევაზე კულტურის სფეროს რეაქცია ჰქონდა, რაც მომწონს.
მგონია, რომ დემასკირება ხდება სახელმწიფო სტრუქტურების იმით, რომ თუნდაც სცენარები რომ უნდა შევიდეს და დაფინანსდეს, თუ იქ არავინ არ მიიღებს მონაწილეობას… იმიტომ, რომ იმანაც [სახელმწიფო უწყებამ] ხომ რაღაცნაირად უნდა გაამართლოს თავისი არსებობა? როცა არავინ არ რჩება, ეს რაღაც ფარსს ემსგავსება. ჩემი აზრით, ამით ისინი [სახელმწიფო სტრუქტურები] უფრო ზიანდებიან. თუმცა ვიღაცას, ვისაც სურს, რომ ეს არ დაინახოს, არ დაინახავს და ჩათვლის, რომ კულტურის სფეროს წარმომადგენლები უფრო ზიანდებიან.
აქამდე ძალიან სოლიდარულად, ერთსულოვნად და ვაჟკაცურად მოხერხდა ეს ბოიკოტი. დიდ იმედს გვაძლევს ის, რომ საქართველოში ჯერ კიდევ არ არის აზრის და გამოხატვის თავისუფლების შიში. ეს მნიშვნელოვანი რამაა, რაც განგვასხვავებს ზოგიერთი პოსტსაბჭოთა ქვეყნისგან, სადაც ეს შიში არსებობს ან არც არასდროს გამქრალა.
ჩვენ ამ პროტესტით გამოვხატავთ იმას, რომ ხელოვნება ვერ იქნება სახელმწიფოს კუდი. მისი დაკვეთით ვერ შექმნის ვერაფერს ღირებულს. გვაქვს ამის 70-წლიანი გამოცდილება.
იმაში, რომ საქართველო გამოჩნდა კულტურულ რუკაზე დასავლეთში, ძალიან დიდი დამსახურება მიუძღვით ხელოვანებს. უკანასკნელი 20-25 წლის შრომის ერთი ხელის მოსმით ნაგავში გადაყრა არის უპატიებელი.
- ჩანს, რომ სახელმწიფო ვერ პატიობს ხელოვანს აზრის, სამოქალაქო პოზიციის გამოხატვას. რატომ არის მნიშვნელოვანი, რომ თუნდაც მწერალმა წიგნის გარდა სხვა სივრცეებშიც თქვას თავისი სათქმელი?
მე ვერიდები ხოლმე განვსაჯო რომელიმე მოქალაქე თუ ჩემი კოლეგა. მესმის, რომ ყველა რაღაცაზე ვართ დამოკიდებული, რომელიც შეიძლება მე არ ვიცოდე, მაგრამ მე მინდა დავიჯერო, რომ ჩვენ ყველას რაღაც დოზით გვაქვს სინდისი და ეს სინდისი, რაღაც მომენტში წამოყოფს თავს.
გინდა არ გინდა, მაინც გიწევს შენი პოზიციის დაფიქსირება, რადგან ძალიან დიდი რაღაც დევს სასწორზე. ყველას, ვისაც გული შესტკივა ამ ქვეყანაზე, უნდა ჰქონდეს გაცნობიერებული ეს. მით უმეტეს, თუ ხელოვანია და რაღაცას ქმნის.
ჩემი აზრით, გამოთქმა – „ხელოვანი ვარ და პოლიტიკასთან კავშირი არ მაქვს“, არის სისულელე. ასეთი რამე არ არსებობს, იმიტომ, რომ ყველაფერი პოლიტიკაა. პოლიტიკა არ არის მარტო საინფორმაციო გამოშვება ან ომის სტატისტიკა. პოლიტიკაა ყოველდღიურობა, ყველანაირი ცვლილება.
ეს ყველას ეხება, არ აქვს მნიშვნელობა მწერალი ხარ, ექიმი, მასწავლებელი თუ მცხობელი, იმიტომ, რომ ჩვენ ყველა ვქმნით ერთად ამ საზოგადოებას.
მეც აქტიური გავხდი მას შემდეგ, როდესაც ყველაფერი უფრო ხილვადი გახდა, როდესაც ღიად მითხრეს – ჩვენ ვცვლით კურსს რადიკალურად, როცა ომის პარტიაზე დამიწყეს ლაპარაკი, როცა თქვეს, რომ რუსეთს აღარ ასახელებენ როგორც მტერს. როცა მითხრეს, რომ აგერ, ისეთი კანონი უნდა შემოიღონ, რითაც არამარტო სამოქალაქო სექტორის, არამედ მთელი საზოგადოების კონტროლი შეიძლება მშვენივრად. მათ შორის თავისუფალი მედიის და ა.შ.
აქ უკვე ისეთი სიტუაციაა, რომ ვეღარ აირიდებ. იქამდე შეიძლება გეთქვა – აღარ მინდა, დავიღალე.. ისიც მესმის, რომ ამ ქვეყანაში 30 წელი მართლა ყველა სულ ქუჩაშია, სულ მიტინგზე და რაღაც მომენტში მართლა აღარ შეგიძლია როგორც ადამიანს. გინდა მშვიდი ცხოვრებით იცხოვრო…
არ მინდა ვინმეს ბულინგი და თითის გაშვერა. მე, როგორც მოქალაქეს, მიმაჩნია, რომ ეს ის მომენტია, როცა არ უნდა გავჩუმდეთ და ყველამ, როგორც შეგვიძლია, არ აქვს მნიშვნელობა რა პროფესიის ადამიანები ვართ, ჩვენი პოზიცია დავაფიქსიროთ.
- დღემდე არ გვაქვს შესწავლილი ჩვენი წარსული. მაგალითად, დღემდე ცალკეული ისტორიკოსების ცოდნაზეა დაფუძნებული 1921 წლის საქართველოს ანექსია. ჩვენმა საზოგადოებამ სრულყოფილად არ იცის რა პროცესები უძღოდა წინ ოკუპაციას. თქვენ თუ ხედავთ ახლა რამე საფრთხეს, რომ შეიძლება ისევ მოხდეს ოკუპაცია?
მეც ჩვეულებრივი მოკვდავების დონეზე ვფლობ ინფორმაციას სიტუაციაზე, ახლა რაც ხდება. თავად ის საკითხი, რა ნარატივიცაა შექმნილი – ომი თუ მშვიდობა, ეს ძალიან სენსიტიური, სახიფათო რაღაც მგონია. ვფიქრობ, ამას უნდა ავარიდოთ თავი და ვისაც ეს პანიკა ეწყება, არგუმენტებით დავუწყოთ საუბარი.
ჩვენ უკვე გამოცდილი გვაქვს ეს და აგერ, ქვეყნის 20% ოკუპირებულია. სულ არ გვჭირდება უკრაინის მაგალითი, თუ ვისთან გვაქვს საქმე და ვინ არის ჩვენი მეზობელი, ეს ვიცით უკვე, საუკუნეებია.
საფრთხე ყოველთვის დგას. ახლა ეს უბრალოდ არის მანიპულირებული ნარატივი. იმის თქმა კი არ მინდა, რომ საფრთხე არ არსებობს. იგივე, თუნდაც ორი წლის წინ ვერავინ წარმოიდგენდა, რომ ასე ღიად წავიდოდნენ ტანკებით და აიღებდნენ კიევისკენ გეზს.
ეს საფრთხე 2008-შიც იყო, 90-იანებშიც იყო და ალბათ ყოველთვის გვექნება, სანამ ჩვენ არ დავემორჩილებით და არ მოვინდომებთ იქ დაბრუნებას, რასაც მართლა წარსული ჰქვია. ამიტომ, ახლა ამ თემით მანიპულირება, საზოგადოების დაშინება, ძალიან სახიფათოა და არასასურველი.
ოღონდ არ ვაბათილებ საფრთხეს.
მე თვითონაც კითხვები მაქვს. ძალიან ბევრს ვფიქრობდი იმაზე, რატომ გაჩნდა ამ [რუსული] კანონის აუცილებლობა ახლა და არა ვთქვათ, სამი წლის წინ. ბევრი უპასუხო კითხვა მაქვს.
წინასაარჩევნო კამპანიასაც რომ ვუყურებ, ფარსს დაემსგავსა. ახლაც ოფიციალურად წერია – „წინ ევროპისკენ“… მაგრამ რა ევროპისკენ, როცა იქ შუალედში ომის პარტიებზე გველაპარაკებიან, როცა რუსული კანონი შემოდის, როცა ფარსს დაემსგავსა ეს ყველაფერი?
რომ მჯეროდეს, რომ იქ, ხელისუფლებაში, ადამიანებს იდეოლოგია აერთიანებთ, ვეთანხმები თუ არა ამას, არ აქვს მნიშვნელობა, რაღაცნაირად ეს ჩემთვის უფრო პატივსაცემი იქნებოდა, ვიდრე ეს სრული ოპორტუნიზმი.
ახლა რეალურად მარტო კაპიტალი და პირადი ინტერესი განაგებს. ეს ჩემთვის კიდევ უფრო აღმაშფოთებელია, რადგან ამ ყველაფრის უკან ვერანაირ იდეოლოგიას ვერ ვხედავ. ვერ ვხედავ თუნდაც პოლიტიკურ არჩევანს.
ეს არის პირად და კაპიტალისტურ ინტერესებზე გასული პოლიტიკა და ამ ყველაფერში თითქოს ქვეყანა გამოდის რაღაც ბოსტანი.
ვის უნდა ომი? ბოლო 30 წლის განმავლობაში 4 ომი იყო, ეს ძველ ტრავმებს ხსნის და ვინ ჭკუათმყოფელს მოუნდება ომი?
გასაბჭოების პერიოდი ჩვენ არ ვიცით როგორ მოხდა. რომ ავიღოთ მეოცე საუკუნის ათიან და ოციან წლებში რა ხდებოდა საქართველოში… კულტურულადაც ყველაზე ლაღი, მრავალფეროვანი, გახსნილი, ბოჰემური განწყობა იყო. ყოველ შემთხვევაში რაც წამიკითხავს და წარმოდგენა მაქვს, საქართველოში ოციანი წლების პარიზის და ბერლინის სული ტრიალებდა.
იქაც და მერე აქაც, ვიცით, ამას რა მოჰყვა. ამ თავისუფლების ჟინს მოჰყვა რაღაც ტოტალური, რკინის კარს რომ მოგიხურავენ ცხვირწინ, რაღაც ასეთი, მერე – სისხლი და სისასტიკე.
მაშინაც არ ჰქონდა საზოგადოებას ეს აღქმული. ვერ წარმოიდგენდნენ, რომ ასეთი რამ შეიძლებოდა მომხდარიყო.
ავიღოთ თუნდაც ქართველი ბოლშევიკები, რომლებიც აქტიურად იყვნენ ჩართული რევოლუციურ საკითხებში, რომლებსაც ძალიან სჯეროდათ სოციალიზმის იდეის.
ხანდახან რომ ვკითხულობ ისტორიებს, ვერავინ ვერ წარმოიდგენდა, რომ მერე მათვე შეუბრუნდებოდათ ეს ასე სასტიკად და ისინი დაისჯებოდნენ.
სამწუხაროდ, ისტორიის მაგალითები ბევრი გვაქვს, არამარტო საკუთარი, სადაც შეგვიძლია ვნახოთ, რომ კი, ეს შესაძლებელია, ეს ასე ხდება.
აგერ რუსეთი ძალიან კარგი მაგალითია. ათი წლის წინ, „მერვე სიცოცხლის“ წერისას საჭირო კვლევებისთვის ვმოგზაურობდი რუსეთში. რუსეთი არც მაშინ არ იყო დემოკრატიის შუქურა, მაგრამ ახლა რაცაა, იმასთან შედარებაც არ შეიძლება.
და ათი წელი, ისტორიულად წამიც კი არაა. აი, ასე, წამში უცებ ყველაფერი დაიხურა, ჩაიხურა, კედლები ამოშენდა, თითქოს საბჭოთა კავშირის ლეში, რომელიც არც არასდროს არ დაუმარხავთ, გაცოცხლდა, ფეხზე ადგა და ახალი სიცოცხლე დაუბრუნდა მისივე ტერიტორიას თუ ქვეყანას.
- ინტერვიუს დასაწყისში თქვით, აწმყოზე უნდა ვიყოთ ორიენტირებულებიო. დღეს ჩვენი აწმყო 26 ოქტომბერს მიება. თქვენ როგორც მოქალაქე, მწერალი, როგორ ხედავთ ამ თარიღის მნიშვნელობას, თავად თუ მიდიხართ არჩევნებზე?
რა თქმა უნდა, მივდივარ არჩევნებზე. ბერლინში ვიქნები და იქ წავალ. აღვიდგინე საქართველოს მოქალაქეობა. სამწუხაროდ, ასე დალაგდა, რომ ამ ერთ თარიღს მიება ბევრი რამ, იმდენი რამე დააწვა ბეჭებზე, იმედია გადაიტანს და გაუძლებს.
ეს ისეთი თარიღია, „მეზარება და არ წავალ“ – თქმა, მართლა დანაშაულია.
- საქართველოს ისტორიის კიდევ ერთი შეუსწავლელი და გაუაზრებელი პერიოდი გვაქვს – საბჭოთა რეპრესიები. რუსულ კანონზე ბევრს სწორედ 1937 წელი გაახსენდა. ვიცი, რომ როცა „მერვე სიცოცხლე (ბრილკას)“ წერდით, პარალელურად იმ დროინდელ პრესასაც ეცნობოდით. ვფიქრობ, შეიძლება თქვენ იცოდეთ, როგორ მოამზადეს საზოგადოებრივი აზრი 1937 წლისთვის… დღევანდელობასთან რამე კავშირს თუ ხედავთ?
პროპაგანდით. ერთ-ერთი გადამწყვეტი კვლევა „მერვე სიცოცხლეზე“ მუშაობისას ჩემთვის 20-30-იანი წლების პრესა იყო. თუნდაც ის, რაზე იწერებოდა, რაზე არ იწერებოდა, რა შუქდებოდა, რა არ შუქდებოდა. რა თქმა უნდა, პროპაგანდა მიდიოდა, რომელიც საზოგადოების ყველა შრეს და ყველა სფეროს მოიცავდა – სპორტი გინდა, კულტურა გინდა თუ რაც გინდა.
გადამწყვეტი იყო მტრის ხატის შექმნა, სულ ფიგურირებს ჯაშუში კაპიტალისტი, რომელიც საფრთხეს უქმნის, რომელსაც არ უხარია, რომ საბჭოთა კავშირი ყვავის, რომელიც რაღაც ცუდს გვიმზადებს. საფრთხე, საფრთხე, საფრთხე – სულ რაღაც გარე საფრთხეზეა საუბარი, არ აქვს მნიშვნელობა, რაზე წერენ. სადღაც აუცილებლად ფიგურირებს ვიღაც კაპიტალისტი, როგორც მტრის ხატი.
ერთი სტატია მახსოვს გამოკვეთილად, სიცილი ამიტყდა, ნიუ იორკი და ამერიკა აქვთ აღწერილი, როგორც ჯოჯოხეთი. ამ დროს საბჭოთა კავშირში ის პერიოდია, როცა კოლმეურნეობებში ხუთწლიან გეგმებს ასრულებენ და ხალხი შიმშილით კვდება.
დაუჯერებელია, მაგრამ აი, რუსეთშიც ფაქტი სახეზეა, ისევ აქტუალურია პროპაგანდა. არ მესმის რანაირად მოქმედებს ეს 21-ე საუკუნეში, სადაც შენ წვდომა გაქვს ინტერნეტზე და შეგიძლია თავად მოიძიო ინფორმაცია. მესმის, რომ ყველას არ აქვს და მესმის, რომ ზოგს ენის ბარიერი აქვს, მაგრამ იმაზე მაინც ხომ ვთანხმდებით, რომ ინფორმაციის მოძიება ახლა თანამედროვე სამყაროში ბევრად მარტივი გახდა, ვიდრე ასი წლის წინ იყო?
თავისუფლება პასუხისმგებლობაა. თავისუფალი რომ ხარ, თვითონ ეს სიტყვა მიყვარს ქართულში – თავის უფალი, შენ მართავ რაღაცებს, შენ წყვეტ რაღაცებს, შენ მოგეთხოვება რაღაცები, შენ პასუხს აგებ შენს საქციელზე. ალბათ ადამიანში არის რაღაც მიძინებული მოთხოვნილება, რომ ვიღაცამ გითხრას, რა არის სწორი, რა არის არასწორი, რაღაცნაირად თითქოს მარტივდება, ბლაგვდება რაღაცები, უფრო ნაკლები მგრძნობელობა გაქვს. ჩემთვისაც დაუჯერებელია, როგორ შეიძლება თანამედროვე სამყაროში ასე კარგად მოქმედებდეს პროპაგანდის მანქანა, მაგრამ მოქმედებს.
არამარტო რუსეთში მოქმედებს, არამედ ყველა იმ ქვეყანაში, სადაც ტოტალიტარული რეჟიმია.
საბჭოთა პერიოდის პრესასაც ცენტრალურ ხაზად მიჰყვება მტრის ხატი, ჯაშუში. აი, შენი ყველას რაღაც შურს და შენ ეს უნდა დაიცვა, შენ უნდა იყო სულ ბრძოლაში, სულ პაექრობაში უხილავ მტერთან, რომელიც შენ საფრთხეს გიქმნის. და შენ ამ შენი იზოლაციით, დამალვით, ჰერმეტულობით, კედლების ამოშენებით იცავ თავს და იცავ ღირსებას, არ არსებულს. ეს ეტყობა კარგად მოქმედებდა.
მახსოვს ზახაროვის ცენტრში ვიყავი, ახლა მოსპეს და აღარ არსებობს, საჯარო დისკუსიაზე. ის შეხვედრა არასდროს არ ამომივა გონებიდან.
იქ იყო გულაგში ნამყოფი მსხვერპლი, მოხუცი კაცი, რომელიც ჰყვებოდა გულაგში ყოფნის გამოცდილებებზე. ეს კაცი დააპატიმრეს ისე, რომ არც იცოდა, რის გამო იჯდა წლები სადღაც ციმბირში, საშინელ პირობებში. დაკარგა ოჯახი, დაკარგა ყველაფერი. აღწერდა იმ დღეს 1953 წლის მარტში, როდესაც გამოაცხადეს მეგაფონებით, რომ სტალინი გარდაიცვალა.
ეს კაცი მოჰყვა, სტალინის სიკვდილის გაგების შემდეგ, როგორ გამოვიდა ყველა პატიმარი და დაიწყეს მავთულხლართებზე თავის რახუნი და გოდება.
ამას რომ ჰყვებოდა, ჩემთვის ვფიქრობდი, ასე იმიტომ მოიქცნენ, რომ ალბათ გაუხარდათ იმ კაცის გარდაცვალება, ვინც მათ ცხოვრების საუკეთესო წლები წაართვა-მეთქი.
ამ კაცმა შემისწორა – „არა, არ გაგვიხარდა, ვგლოვობდითო“.
გავოგნდი, რატომ მეთქი და ასეთი პასუხი გამცა – კი, ახლა, ამ გადმოსახედიდან ჩემთვისაც აბსურდია, მაგრამ მაშინ სხვანაირად ვფიქრობდიო. მე კი არ ვიცოდი რის გამო დავისაჯე, მაგრამ იმან ხომ იცოდა ვინც დამსაჯაო. ასე მეგონაო.
მოგკლა, დაგსაჯა, დაგაკარგვინა ყველაფერი, მაგრამ შენ მაინც გჯერა, რომ იმან რაღაც შენზე უკეთესად იცის. პროპაგანდის ამაზე მაგარი მაგალითი არ არსებობს. ამ წყობის და სტრუქტურის შესახებ დაწერილ ყველა წიგნზე და ყველა კვლევაზე მეტად ეს ერთი წინადადება დამეხმარა, რომ აღმექვა და შემეცნო, როგორ შეიძლება სისტემამ ადამიანი გაანადგუროს.